رسول گرامى خود را بشارت مىدهد به اينكه به زودى او را يارى مىكند و مشركين را تهديد مىكند به اينكه به عذاب مبتلايشان مىسازد و آن گاه سوره مورد بحث را با تقديس و منزه بودن خدا از داشتن شريك و نيز با سلام بر همه رسولان ، و حمد خدا كه رب العالمين است ، ختم مىنمايد .
* ( « فَاسْتَفْتِهِمْ ألِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ » ) * خداى سبحان اعتقاد مشركين را به اينكه ملائكه دختران خدايند باز نموده كه چه لوازمى دارد و آن لوازم اين است كه : ملائكه فرزندان خدا و دختر باشند و خدا اين دختران را به خود اختصاص داده باشد ( و تنها او دختر بزايد ) اما مردم همه پسر بزايند و هر چه پسر هست مخصوص مردم باشد و سپس اين لوازم را يكى پس از ديگرى رد نمود سخن اول ايشان را كه دختران از آن خدا و پسران از آن ايشان باشند رد نموده ، مىفرمايد : « از ايشان بپرس آيا براى پروردگار تو دختران باشد و براى خود آنان پسران ؟ » و اين استفهام استفهامى است انكارى ، به انكار لازمه كلام ، چون لازمه اين گفتار اين است كه : مشركين از خدا بالاتر باشند ، چون مشركين اين اعتقاد را هم داشتهاند كه پسر بهتر از دختر است و مىخواستند كه از داشتن دختر منزه باشند ، و به همين جهت دختران را زنده به گور مىكردند ، تا نزاهتشان لكه دار نشود .
* ( « أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ » ) * كلمه « ام » در اينجا منقطعه و به معناى « بلكه » است ، نه به معناى « يا اين و يا آن » و معناى آيه اين است كه : بلكه از سؤال قبلى مهمتر اين است كه از ايشان بپرسى . آيا ما ملائكه را ماده خلق كردهايم ، و آيا مشركين در روزى كه ما ملائكه را خلق مىكرديم آنجا حاضر بودند و مادگى ملائكه را ديدند ؟ يا اينكه نه تنها حاضر نبودند ، بلكه چنين ادعايى هم نمىتوانند بكنند ؟ علاوه بر اين اصولا نرى و مادگى ، يك مساله اى است كه جز از راه حس نمىتوان اثباتش كرد و ملائكه براى مشركين محسوس نبودند و اين جمله رد ماده بودن ملائكه است .
* ( « أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّه وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ » ) * اين آيه شريفه رد لازمه ديگر گفتار مشركين است و آن اثبات ولادت ملائكه از خداست ، و اين سخن را صرف « افك » مىشمارد ، و « افك » عبارت است از اينكه سخنى را به غير آن وجهه اى كه دارد برگردانى و وجهه حق آن را به سوى باطل صرف كنى . و خلاصه خلقت ملائكه را كه براى كسى معلوم نيست چگونه بوده ؟ برگردانى و نام ولادت بر آن بگذارى ، پس مشركين در اين سخن خود مرتكب افك شدهاند ، و دروغى روشن گفتهاند .
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 262
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٦٢