معناى كلمه اين باشد كه يونس داراى ملامت شد .
* ( « فَلَوْ لا أَنَّه كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِه إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » ) * اين آيه شريفه يونس را جزو تسبيح كنندگان شمرده و معلوم است مسبح كسى را گويند كه مكرر و به طور دائم تسبيح مىگويد به طورى كه اين عمل صفت وى شده باشد . از اين مىفهميم كه آن جناب مدتى طولانى كارش تسبيح بوده .
بعضى « 1 » گفتهاند : « قبل از رفتن در شكم ماهى تسبيح مىگفته » .
و بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : « در شكم ماهى ، بسيار تسبيح مىگفته » . عده اى ديگر گفتهاند : « اصولا او بر اين كار مداومت داشته ، هم قبل از فرو رفتن در شكم ماهى و هم بعد از آن » .
و اما آنچه قرآن كريم از تسبيح او حكايت كرده اين است كه مىفرمايد : « فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِله إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ » « 3 » و لازمه اين آيه شريفه آن است كه او تنها در شكم ماهى و يا هم در آنجا و هم قبلا تسبيح مىگفته . پس احتمال اينكه منظور تسبيح گفتن قبل از ماجراى ماهى باشد احتمال ضعيفى است كه نبايد آن را پذيرفت .
علاوه بر اين از جمله « سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ » كه هم تسبيح و هم اعتراف به ظلم است ( البته ظلم به آن معنايى كه بعدا خواهيم گفت ) استفاده مىشود كه منظور از تسبيح او تسبيح از معنايى است كه عمل وى و رفتن از ما بين آنان دلالت بر آن دارد و آن معنا اين است كه اگر فرار كند ديگر دست خدا به او نمىرسد ، هم چنان كه جمله « فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْه - خيال كرد دست ما به او نمىرسد » بر آن دلالت دارد .
و جمله * ( « فَلَوْ لا أَنَّه كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ . . . » ) * دلالت دارد بر اينكه صرفا تسبيح او باعث نجاتش شده ، و لازمه اين گفتار آن است كه يونس گرفتار شكم ماهى نشده باشد مگر به خاطر همين كه خدا را منزه بدارد از آن معنايى كه عملش حكايت از آن مىكرد ، و در نتيجه از آن گرفتارى كه عملش باعث آن شده بود نجات يافته و به ساحت عافيت قدم بگذارد .
از اين بيان روشن مىشود كه عنايت كلام همه در اين است كه بفهماند تسبيح او در شكم ماهى مايه نجاتش شد . پس از سه قولى كه نقل كرديم قول وسط معقولتر و بهتر است .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 144 .
( 2 ) تفسير منهج الصادقين ، ج 8 ، ص 22 .
( 3 ) پس در ظلمتها فرياد كرد كه الها خدايى به جز ذات يكتاى تو نيست تو پاك و منزهى و من از ستمكارانم . سوره انبياء ، آيه 87 .