بنا بر اين ظاهر قضيه اين است كه مراد از تسبيح يونس ، همين نداى او در ظلمات باشد كه گفته : « لا إِله إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ » و اگر قبل از تسبيح ، تهليل ( لا إله الا اللَّه ) را ذكر كرد ، براى اين بود كه به منزله علتى باشد براى تسبيحش ، گويا فرموده : خدايا معبود به حقى كه بايد به سويش توجه كرد غير از تو كسى نيست ، پس تو منزهى از آن معنايى كه عمل من آن را مىرسانيد ، چون من از تو فرار كردم و از عبوديت تو اعراض نمودم و به غير تو متوجه شدم پس اينك من متوجه تو مىشوم و تو را برى و پاك مىدانم از آنچه عملم حكايت از آن مىكرد ، حال مىگويم : كه غير از تو كسى و چيزى كارساز نيست .
اين بود معناى تسبيح يونس كه اگر اين معنا را نگفته بود ، تا ابد از آن بليه نجات نمىيافت ، چون - همانطور كه گفتيم - سبب نجاتش تنها و تنها همين تسبيح بود به آن معنايى كه ذكر كرديم .
با اين بيان روشن مىشود كه مراد از جمله * ( « لَلَبِثَ فِي بَطْنِه إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » ) * جاويد بودن مكث آن جناب است در شكم ماهى ، تا روزى كه مبعوث شود و از شكم ماهى بيرون آيد مانند قبر كه مردم در آن دفن مىشوند و مكث مىكنند تا روزى كه مبعوث شوند و از آن خارج گردند ، هم چنان كه در باره بيرون شدن همه انسانها از زمين فرموده : « مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى » « 1 » .
در آيه شريفه مورد بحث هيچ دلالتى بر اين نيست كه يونس تا روز قيامت در شكم ماهى زنده مىماند و يا جنازه اش در شكم ماهى سالم مىماند و شكم ماهى قبل او مىشد ، يا به اينكه ماهى تا روز قيامت زنده مىماند و يا به نحوى ديگر . پس ديگر محلى براى اين اختلاف باقى نمىماند كه آيا آن جناب هم چنان زنده مىماند ؟ و يا شكم ماهى قبر او مىشد ؟ و نيز آيا مراد از * ( « يَوْمِ يُبْعَثُونَ » ) * روزى است كه صور اول دميده مىشود و همه مردم مىميرند ؟ و يا صور دوم است كه همه زنده مىشوند ؟ و يا آنكه اين عبارت كنايه است از اينكه مدتى طولانى در شكم ماهى مىماند ؟
* ( « فَنَبَذْناه بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ » ) * كلمه « نبذ » به معناى دور انداختن چيزى است . كلمه « عراء » به معناى محلى روباز
هامش
( 1 ) شما را از زمين آفريديم و در زمين هم برمىگردانيم و در آخر بار ديگر از زمين بيرونتان مىكنيم . سوره طه ، آيه 55 .