* ( « وَما عَلَّمْناه الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَه إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ » ) * اين آيه شريفه عطف و برگشت به مطلبى است كه در آغاز سوره آمده بود ، و آن تصديق رسالت رسول خدا ( ص ) است و اينكه كتابش از ناحيه خداى تعالى نازل شده .
پس جمله * ( « وَما عَلَّمْناه الشِّعْرَ » ) * مىخواهد بفرمايد : ما به او شعر نياموختيم . و لازمه اين نفى آن است كه آن جناب هيچ سررشته اى از شعر نداشته باشد ، نه اين كه شعر بلد باشد ولى از گفتن شعر امتناع بورزد ، براى اين كه مثلا خدا او را از اين كار نهى كرده باشد ، و نه اين كه بخواهد بفرمايد قرآن شعر نيست ، هر چند رسول اسلام ( ص ) شعر هم بلد باشد .
با اين بيان روشن مىگردد كه جمله * ( « وَما يَنْبَغِي لَه » ) * در مقام منت نهادن بر آن جناب است . و مىخواهد بفرمايد : خداى سبحان رسول اسلام را از گفتن شعر منزه داشته .
پس جمله مزبور مىخواهد جلو يك احتمالى را كه ممكن است كسى بدهد بگيرد . و حاصل آن اين است كه : خيال نكنيد اين كه ما به وى شعر نياموختهايم نقصى براى اوست ، بلكه براى او كمال و مايه بلندى درجه ، و نزاهت ساحت اوست ، نزاهت از ننگى كه متخصصين اين فن دارند ، كه با الفاظ معانى را آرايش داده و با تخيلات شعرى معانى را تزيين مىكنند ، آن هم تخيلات كاذب ، كه هر چه دروغش دقيقتر باشد ، شعرش مليحتر و دلپسندتر مىشود . و نيز كلام خود را بر طبق آهنگهاى موسيقى درمىآورند تا در گوش خوشتر آيد ، و چنين كارى شايسته مقام رسول خدا ( ص ) نيست . و چگونه مىتواند شايسته او باشد ، با اينكه او فرستاده خداست ، و آيت رسالت و متن دعوتش قرآن است كه كلامى است در بيان خود معجز و نيز ذكر است و قرآن مبين .
و جمله * ( « إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ » ) * تفسير و توضيحى است براى جمله * ( « وَما عَلَّمْناه الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَه » ) * به خاطر اينكه لازمه معناى آن اين است كه قرآن شعر نيست . پس انحصارى كه از جمله * ( « إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ . . . » ) * استفاده مىشود ، از باب قصر قلب است و معنايش اين است كه : قرآن شعر نيست ، و قرآن چيزى نيست به جز ذكر و خواندنى آشكارا . و معناى ذكر و خواندنى بودن قرآن اين است كه قرآن ذكرى خواندنى است ، از طرف خدا كه هم ذكر بودنش روشن است ، و هم خواندنى بودنش و هم از ناحيه خدا بودنش .
* ( « لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ » ) * اين تعليل مربوط است به جمله * ( « وَما عَلَّمْناه الشِّعْرَ » ) * و معناى مجموع آن دو چنين
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 161
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦١