نفى كرده ، و خلاصه نمىخواهد بفرمايد : هيچ يك از شبهايى كه در اين سلسله و ترتيب قرار دارد ، جلوتر از روزى كه در ترتيب قبل از آن واقع است ، نيست .
پس حكم در آيه مبنى است بر مقتضاى طبيعت شب و روز ، بر حسب تقابلى كه خداوند بين آن دو قرار داده ، و از آن حكم انحفاظ ترتيب در تعاقب شب و روز استفاده شده است ، چون هر شبى كه فرض كنى عبارت است از نبود روزى كه اين شب بعد از آن فرا رسيده ، و قهرا جلوتر از آن روز نمىشود .
حضرت رضا ( ع ) هم در آنجا كه بعد از ذكر آيه * ( « وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ » ) * فرمود : « روز ، قبل از شب بوده » ، اشاره به اين معنا كرده ، يعنى جلوتر قرار گرفتن روز از شب به همين است كه : قبل از آن خلق شود ، نه آن طور كه توهم مىشود كه اول روزها و شبها موجود بوده ، و سپس براى هر يك محلى معين شده است .
و اما اينكه گفت : « و اما پاسخ على بن موسى ( ع ) از نظر حساب فى الجمله و تا اندازه اى درست است » ، معنى جمله « تا اندازه اى » معلوم نيست ، با اينكه كلام آن جناب صد در صد درست است ، و وجهى است تمام كه مبتنى بر مسلم دانستن اصول علم نجوم است كه در فرض مسلم بودن آن ، كلام امام بالجمله درست است ، نه فى الجمله .
و همچنين اينكه گفت : « نظر منجمها نيز اين است كه : ابتداى دوره فلك از نصف النهار شروع شده ، و اين با گفته على بن موسى ( ع ) مطابق است » ، معناى درستى ندارد ، براى اينكه : دايره نصف النهار كه دايره اى است فرضى كه از دو قطب شمال و جنوب مىگذرد و نقطه موهوم سومى است در بين اين دو نقطه كه غير متناهى است و جاى معينى در آسمان ندارد تا بودن آفتاب در آن نقطه براى زمين روز باشد ، نه در نقاط ديگر « 1 » .
و در مجمع البيان در ذيل جمله * ( « وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ » ) * مىگويد : حلبى از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه فرمود : معنايش اين است كه :
بپرهيزيد از گناهان امروزتان ، و از عقوبتهاى فردايتان « 2 » .
هامش
( 1 ) بلكه براى دور كره زمين از مشرق به مغرب نقاط غير متناهى مىشود فرض كرد كه همه آنها نصف النهار باشد ، هم چنان كه مىبينيم در هر ثانيه كه تصور كنيم آفتاب در نصف النهار افقى قرار دارد ، و در ثانيه بعد در نصف النهار افق ديگرى است . « مترجم » .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 427 .