جمله * ( « قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ » ) * استينافى است ، و مانند جمله قبلىاش به منزله جوابى است از سؤال تقديرى ، گويا شخصى پرسيده بعد از آنكه رسولان را تاييد كرد ، چه شد ؟ در پاسخ فرموده : * ( « قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ » ) * دوباره پرسيده : بعد از آن چه شد ؟ در جواب فرموده : * ( « قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ . . . » ) * و اين سخن را بدان جهت گفته كه خواسته است همانطور كه در حال حيات مردم را نصيحت مىكرده ، در حال مرگ نيز نصيحت و خيرخواهى كند .
كلمه « ما » در جمله * ( « بِما غَفَرَ لِي رَبِّي » ) * مصدريه است ، كه فعل « غفر » را مبدل به مصدر مىكند ، و معنايش چنين مىشود : « * ( يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ ) * بغفران ربى اياى - اى كاش قوم من مىدانستند آمرزش پروردگار من مرا » و جمله « و جعلنى » عطف است بر جمله « غفر » و معنايش اين است كه : « اى كاش به آمرزش خدا مرا ، و به اينكه از مكرمينم قرار داد ، علم پيدا مىكردند »
و موهبت اكرام هر چند دامنه اش وسيع است كه شامل حال بسيارى از مردم مىشود ، مانند : اكرام به نعمت ، كه در آيه « فَأَمَّا الإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاه رَبُّه فَأَكْرَمَه وَنَعَّمَه فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ » « 1 » آمده و نيز اكرام به قرب خدا كه در آيه « إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّه أَتْقاكُمْ » « 2 » آمده ، چون كرامت داشتن عبد نزد خدا ، خود اكرامى است از خدا نسبت به او .
و ليكن با اين حال بنده اى كه برخوردار از نعمتهاى خدا است ، و يا نزد خدا محترم است ، جزو مكرمين شمرده نمىشود ، يعنى كلمه « مكرمين » به طور اطلاق در باره او به كار نمىرود ، تنها اين كلمه على الاطلاق در باره دو طائفه از خلايق خدا به كار مىرود : يكى ملائكه كه در آيه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 3 » به كار رفته ، و ديگرى در افرادى از مؤمنينى كه ايمانشان كامل بوده باشد ، حال چه اينكه از مخلصين - به كسره لام - باشند ، كه در آيه « أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ » « 4 » نامشان آمده ، و يا از مخلصين - به فتحه لام - باشند كه در آيه « إِلَّا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصِينَ . . . وَهُمْ مُكْرَمُونَ » « 5 » ذكر خيرشان شده .
هامش
( 1 ) در نتيجه انسان چنين است كه : وقتى پروردگارش امتحانش كرد و او را اكرام نمود و نعمتش داد مىگويد پروردگارم اكرامم كرد . سوره فجر ، آيه 15 .
( 2 ) به درستى گرامىترين شما نزد خدا با تقوىترين شماست . سوره حجرات ، آيه 13 .
( 3 ) بلكه بندگان مقرب خدا هستند كه هرگز پيش از امر خدا كارى نخواهند كرد و هر چه كنند به فرمان او كنند . سوره انبياء ، آيه 26 و 27 .
( 4 ) اينان در بهشتهايى مكرمند . سوره معارج ، آيه 35 .
( 5 ) جز بندگان پاك خدا . . . و آنان محترمند . سوره صافات ، آيه 40 و 42 .