باشد ندارد .
در اين آيه خداى عز و جل خبر داده كه بر اين نامبردگان انعام نمود ، و اين معنا را مطلق هم آورده ، و اين اطلاق كلام دلالت مىكند بر اينكه نعمت الهى از هر سو به ايشان احاطه دارد و ديگر از هيچ سوء و جهتى نقمت و نكبت ندارند ، پس اينان اهل سعادت و فلاح به تمام معنى الكلمه هستند .
و از سوى ديگر در سوره حمد ، از همين طائفه خبر داده كه اصحاب صراط المستقيماند و صراط مستقيم را معنا كرده به راهى كه سالك آن از غضب خدا و ضلالت ايمن است ، چون فرموده : « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ » « 1 » و نيز در سوره انعام آنان را مردمى ايمن و راه يافته معرفى نموده و فرموده :
« الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ » « 2 » پس معلوم مىشود اصحاب صراط مستقيم كه مصون از غضب و ضلالتند و ايمان خود را با ظلم مشوب نساختهاند ، از هر خطرى كه آدمى را تهديد مىكند ايمنند ، پس در سلوك راه زندگى كه پيمودند سعادتمند بودند ، و راهى هم كه آنان سلوك كردند راه سعادت بوده است .
كلمه « من » در جمله * ( « مِنَ النَّبِيِّينَ » ) * تبعيضى است ، و عديل آن در جمله * ( « وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا » ) * است كه توضيحش خواهد آمد ، مفسرين جائز دانستهاند كه كلمه مزبور بيانيه باشد نه تبعيضى ، و ليكن شما خواننده توجه داريد كه اگر اينطور باشد معنا چنين مىشود كه « اينان كه خدا انعامشان كرده انبياء هستند » و حال آنكه گفتيم كلمه « اولئك » به همه نامبردگان بر مىگشت كه بعضى از آنان مانند مريم از انبياء نبودند ، مگر آنكه بگويند : كلمه مذكور اشاره به نامبردگان ، از باب مثل باشد ، و معنا اين باشد : « اينان كه نامبرديم و امثالشان كه خدا انعامشان كرده انبياء و از آنانند كه ما هدايت و انتخابشان كرديم » .
و جمله * ( « مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ » ) * در معناى صفت است براى « نبيين » ، و كلمه « من » در آن براى تبعيض است ، يعنى از انبيايى هستند كه بعضى از ذريه آدم و نمونه هايى از جنس بشر بودند ، نه اينكه بيان براى « نبيين » باشد ، چون اگر بيان بگيريم خلل در معنا رخ مىدهد ، ( چون معنا اين مىشود كه ذريه آدم پيغمبرند ) .
جمله * ( « وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ » ) * عطف است بر جمله * ( « مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ » ) * كه مراد از آنان
هامش
( 1 ) سوره حمد ، آيه 7 .
( 2 ) سوره انعام ، آيه 82 .