صالح عملى مىشود دانسته ، آن گاه رفتار خداى را نسبت به اقوام ستمگر گذشته حكايت كرده ، و وعده داده كه به زودى انتقام ايشان را از ستمگران معاصرشان خواهد گرفت ، همانطور كه از گذشتگان گرفت .
* ( « إِنَّ اللَّه يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّه لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ » ) * كلمه « يدافع » از مدافعه است و مبالغه در دفع را افاده مىكند . و كلمه « خوان » اسم مبالغه از خيانت است ، و همچنين كلمه « كفور » كه مبالغه كفران نعمت است . و مراد از جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * مؤمنين از امت است ، هر چند كه بر حسب مورد با مؤمنين آن روز اسلام منطبق است ، چون آيات در مقام تشريع حكم جهاد است و حكم جهاد مختص به يك طايفه و اهل يك عصر نيست ، و مورد نمىتواند مخصص باشد .
و مراد از * ( « كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ » ) * مشركين هستند ، اگر آنان را بسيار خيانتكار و كفران پيشه خواند بدين جهت است كه خداوند امانت دين حق را بر آنان عرضه كرد ، و در ميان آنان اين دين را ظاهر ساخت ، و آن را امانت و وديعه در نزد فطرت آنان سپرد تا در نتيجه حفظ و رعايت آن به سعادت دنيا و آخرت برسند ، و آن را از طريق رسالت به ايشان شناسانيد ، ولى ايشان به آن خيانت كردند ، يعنى آن را انكار نمودند . خداوند ايشان را غرق در نعمتهاى ظاهرى و باطنى كرد پس كفران كردند و شكرش را به وسيله عبادت به جا نياوردند .
در اين آيه براى مطالب آيه بعد كه اذن به قتال مىدهد زمينه چينى شده ، مىفرمايد خدا از كسانى كه ايمان آوردهاند دفاع مىكند ، و شر مشركين را از ايشان دفع مىدهد ، چون كه او ايشان را دوست مىدارد ، و مشركين را دوست نمىدارد ، براى اينكه مشركين خيانت كردند . پس اگر او مؤمنين را دوست مىداد بدين جهت است كه مؤمنين امانت را رعايت و نعمت خدا را شكر گزارند . پس در حقيقت خدا از دين خود ( كه امانت نزد مؤمنين است ) دفاع مىكند .
و به همين جهت او ولى و مولاى مؤمنين است كه دشمنانشان را دفع كند ، هم چنان كه خودش فرموده : « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ » « 1 » .
* ( « أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّه عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از جمله « اذن » فرمان به اذن باشد ، نه اينكه بخواهد
هامش
( 1 ) اين بدان جهت است كه خدا مولاى كسانى است كه ايمان آوردهاند و كافران مولايى ندارند .
سوره محمد ، آيه 11 .