آيه اى است كه در باره جهاد نازل شده ، چون مسلمانان مدتها بود از رسول خدا ( ص ) درخواست اجازه مىكردند كه با مشركين قتال كنند ، و حضرت به ايشان مىفرمود : من مامور به قتال نشدهام ، و در اين باب هيچ دستورى نرسيده . و تا در مكه بود همه روزه عده اى از مسلمانان نزدش مىآمدند كه يا كتك خورده بودند ، و يا زخمى شده بودند و يا شكنجه ديده بودند ، و در محضر آن جناب از وضع خود و ستمهايى كه از مشركين مكه و گردنكلفتهاى آنان مىديدند شكوه مىكردند ، حضرت هم ايشان را تسليت داده ، امر به صبر و انتظار فرج مىكرد تا آنكه اين آيات نازل شد كه در آنها فرمود : * ( « أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ . . . » ) * .
ولى بعضى از مفسرين گفتهاند : اولين آيه اى كه در باره اذن به جهاد نازل شد آيه « وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ » « 1 » بوده .
بعضى ديگر گفتهاند آيه « إِنَّ اللَّه اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ » « 2 » بوده است .
ولى اعتبار عقلى اقتضا مىكند كه همين آيه سوره حج اولين آنها باشد ، براى اينكه صريحا كلمه اجازه در آن آمده ، و علاوه در آن زمينه چينى شده : و مردم را بر جهاد تهييج ، و دلها را تقويت ، و با وعده نصرت به طور اشاره و تصريح آنان را ثابت قدم نموده ، و رفتارى را كه خدا با اقوام ستمگر گذشته نموده يادآور شده است .
و همه اينها از لوازم تشريع احكام مهم و بيان و ابلاغ براى اولين بار آن است ، آن هم حكم جهاد كه بناى آن بر اساس فداكارى و جانبازى است ، و از دشوارترين احكام اجتماعى اسلام و مؤثرترين آنها در حفظ اجتماع دينى است . آرى ابلاغ چنين حكمى براى اولين بار بسيار احتياج دارد به زمينه چينى و بسط كلام و بيدار كردن افكار ، هم چنان كه در همين آيات اين روش به كار رفته است .
چون كه اولا كلام را با اين نكته كه خدا مولاى مؤمنين و مدافع ايشان است افتتاح نموده ، سپس به طور صريح اجازه قتال داده ، و فرموده كه : شما تا كنون مظلوم بوديد ، و قتال تنها راه حفظ اجتماع صالح از ظلم ستمگران است ، و در اين جمله ايشان را به وصف صلاحيت ستوده ، و آنان را شايسته و قابل براى تشكيل يك مجتمع دينى كه در آن اعمال
هامش
( 1 ) در راه خدا با كسانى كه با شما قتال مىكنند قتال كنيد . سوره بقره ، آيه 190 .
( 2 ) خدا جان و مال مؤمنين را از ايشان خريدارى نمود . سوره توبه ، آيه 111 .