تدبيرش كردهاند منحصر در ذات خداى تعالى سازد .
* ( « وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » ) * - از ظاهر سياق بر مىآيد كه كلمه « جعل » به معناى خلق ، و جمله * ( « كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » ) * مفعول آن باشد ، و مراد اين باشد كه آب ، دخالت تامى در هستى موجودات زنده دارد ، هم چنان كه همين مضمون را در جاى ديگر آورده و فرموده است :
« وَاللَّه خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ » « 1 » ، و شايد واقع شدن اين مضمون در سياقى كه در آن آيات محسوس را مىشمارد ، باعث شود كه حكم در آيه شريفه منصرف به غير ملائكه ، و امثال آنان باشد ، ديگر دلالت نكند بر اينكه خلقت ملائكه و امثال آنان هم از آب باشد ، و اما مساله مورد نظر آيه شريفه ، يعنى ارتباط زندگى با آب ، مساله اى است كه در مباحث علمى به خوبى روشن شده و به ثبوت رسيده است .
* ( « وَجَعَلْنا فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ ، وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا ، لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ » ) * .
در مجمع البيان گفته است : كلمه « رواسى » به معناى كوه هايى است كه با سنگينى خود استوار ايستادهاند ، هم چنان كه گفته مىشود : « ترسو السفينة » ، يعنى كشتى ايستاد و به خاطر سنگينيش بىحركت ايستاد ، و كلمه « تميد » از « ميد » ، به معناى اضطراب ، و نوسان در اين سو و آن سو است ، و كلمه « فج » به معناى راه گشاد ميان دو كوه است « 2 » .
معناى آيه اين است كه ما در زمين كوه هايى استوار قرار داديم ، تا زمين دچار اضطراب و نوسان نگشته ، انسانها بتوانند بر روى آن زندگى كنند ، و ما در اين كوه ها راههايى فراخ قرار داديم ، تا مردم به سوى مقاصد خود راه يابند و بتوانند به اوطان خود بروند .
و اين آيه دلالت دارد بر اينكه وجود كوه ها در آرامش زمين و مضطرب نبودن آن تاثيرى مستقيم و مخصوص دارد كه اگر نبود قشر زمين مضطرب مىشد و پوسته رويى آن دچار ناآرامى مىگرديد .
* ( « وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ » ) * .
گويا مراد از اين كه فرمود آسمان را سقفى محفوظ كرديم اين باشد كه آن را از شيطانها حفظ كرديم هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ » « 3 » و
هامش
( 1 ) خداوند هر جنبنده را از آب آفريد . سوره نور ، آيه 45 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 46 .
( 3 ) آسمان را از هر شيطان رانده شده حفظ كرديم . سوره حجر ، آيه 17 .