و به خاطر همين اشكال بوده كه بعضى از مفسرين عدم بازخواست از خدا را چنين توجيه كرده كه : اين آيه بر پايه آن مطلبى است كه در جاى خود ثابت شده كه افعال خدا معلل به اغراض نيست ، چون غرض عبارت است از آن داعى كه فاعل را به انجام فعل وا مىدارد ، تا با انجام آن استكمال نموده سودى ببرد ، و چون خداى تعالى اجل از اين است كه محتاج به كمالى باشد كه در ذاتش نباشد ، و محتاج به انتفاع از غير خود باشد ، لذا در حق او گفته نمىشود : چرا چنين كردى ، و غرضت از اين كار چه بوده ؟ ! .
اين وجه نيز از نظر بعضى ديگر مردود شناخته شده كه فاعلى كه فاعليتش تمام است ( و ممكن نيست فعل از او صادر نشود ) هر فعلى كه انجام مىدهد به خاطر ذات خود انجام مىدهد .
پس ذات خود او غايت و غرض او است ، ديگر احتياج ندارد كه غرضى خارج از ذات خود داشته باشد مانند انسان بخيل كه اگر جود مىكند براى اين است كه بلكه جود و سخا كسب كند و رذيله بخل را از خود دور سازد ، كه اگر ملكه برايش حاصل شد آن وقت وقتى انفاقى مىكند به خاطر ذات خودش است ، نه به خاطر تحصيل چيزى كه ندارد ، چون دارد ، و تحصيل حاصل معقول نيست .
و نيز به همين جهت است كه بعضى ديگر مطلب مورد نظر آيه را اينطور توجيه كردهاند كه : عظمت و كبرياء و عزت و بهاى خداى تعالى بر هر چيزى و بر هر كسى كه فرض شود از خدا بازخواست و به او اعتراض كند قاهر است ، غير خدا هر چه هست ذليلتر و حقيرتر از آن است كه چنين جرأتى كند كه از او سؤال و مؤاخذه نمايد ، كه چرا فلان كار را كردى ؟ و ليكن خداى سبحان مىتواند از هر كسى كه فرض كنيم سؤال و بازخواست نمايد كه چرا چنين كردى ؟ و هر كسى را كه مستحق مؤاخذه باشد مؤاخذه فرمايد . هر چند كه اين وجه نيز مردود شناخته شده ، و در ردش گفتهاند : بازخواست نشدن خداى تعالى به خاطر قهر و سخطش آن چنان كه از بازخواست ملوك جبار و طاغيان متفرعن پرهيز مىشود مطلبى است ، و نبودن نقطه ضعف در عمل او و دستخوش عيب و قصور نبودنش مطلب ديگر است .
و آنچه از سراپاى كلام خداى عز و جل استفاده مىشود اين است كه بازخواست نشدن خداى تعالى در اعمالش به خاطر جهت دومى است ، نه اولى ، و آياتى كه بر اين معنا دلالت كند بسيار است ، مانند آيه شريفه « الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه » « 1 » و آيه شريفه
هامش
( 1 ) او كسى است كه هر چه خلق كرده نيكو و بىعيب خلق كرده . سوره الم سجده ، آيه 7 .