ديگران در چند جاى قرآن مكرر آمده ، مانند « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 1 » و نيز مانند « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 2 » كه در اين سوره به قيد * ( « أَجَلٌ مُسَمًّى » ) * مقيد شده و ما در تفسير دو سوره يونس و هود گفتيم كه مراد از اين « كلمه » همان قضايى است كه هنگام هبوط دادن آدم از بهشت به زمين راند و فرمود : « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 3 » .
مردم به حكم اين قضاء در برابر اسراف و كفرشان در بين و فاصله استقرارشان در زمين و اجل مسمايشان ايمن از عذاب استيصالند ، مگر آنكه رسولى به سويشان بيايد ، و قضاى الهى را در بينشان اجراء نمايد ، هم چنان كه فرمود : « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 4 » .
عذاب استيصالى هم كه دنبال معجزه پيشنهادى مردم در صورت ايمان نياوردن مىآيد ، به همين قضايى كه گفتيم بر مىگردد ، حال اين امت هم حال ساير امتها است كه به خاطر وعده اى كه در سابق از خداى تعالى گذشته است از عذاب استيصال ايمنند ، باقى مىماند قضاى ميان آنان و پيغمبرشان ، كه در خصوص اين امت اين قضاء تا مدتى تاخير افتاده ، هم چنان كه استفاده آن در ذيل آيه « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ » كه از آيات سوره يونس است گذشت .
بعضى « 5 » از مفسرين احتمال دادهاند كه مراد از « كلمه » وعده خاصى به اين امت باشد ، و آن اين باشد كه در خصوص اين امت عذاب تا روز قيامت تاخير افتاده باشد ، ولى در همانجا كه آيات سوره يونس را تفسير مىكرديم گذشت ، كه اين احتمال خلاف ظاهر آيات است ، بله كلام خداوند متعال دلالت مىكند بر تاخير عذاب تا مدتى ، چنانچه گذشت .
نظير اين احتمال در فساد ، نظريه جمعى « 6 » ديگر است كه گفتهاند : مراد از « كلمه »
هامش
( 1 ) و اگر فرمان قبلى خدا نبود در ميان آنها داورى مىشد . سوره يونس ، آيه 19 ، سوره هود ، آيه 110 و سوره حم سجده ، آيه 45 .
( 2 ) و اگر كلمه رحمت سبقت نگرفته بود كه تا وقت معين ( تعجيل در عذاب نكند ) البته ميان مردم ( ستمكار ) حكم ( به هلاكت ) مىشد . سوره شورى ، آيه 14 .
( 3 ) براى شما در زمين جايگاه و زندگانىاى است تا سر رسيدى معين . سوره اعراف ، آيه 24 .
( 4 ) براى هر امتى رسولى است ، همين كه رسولشان آمد ، بينشان به عدالت حكم مىشود ، بدون اينكه بر آنها ستم شود . سوره يونس ، آيه 47 .
( 5 ، 6 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 133 .