* ( « كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً » ) * .
ظاهرا اشاره « كذلك » به خصوصيت داستان موسى است و مراد از * ( « ما قَدْ سَبَقَ » ) * حوادث و امورى است كه در امتهاى گذشته رخ داده و معناى آيه اين است كه ما با اين خصوصيت كه داستان موسى را برايت نقل كرديم به همين نحو داستانها و حوادث امتهاى گذشته را برايت نقل مىكنيم . و مقصود از ذكر جمله * ( « وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً » ) * قرآن كريم و يا معارف متنوعى است كه خداى عز و جل در قرآن كريم در خلال داستانها و عبرتها از حقايق و اخلاقيات و شرايع و غير آن بيان نموده .
* ( « مَنْ أَعْرَضَ عَنْه فَإِنَّه يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً » ) * .
ضمير در « عنه » به ذكر بر مىگردد و كلمه « وزر » به معناى بار سنگين و گناه است و چون فرموده آن را روز قيامت حمل مىكند به اين قرينه مىتوان گفت مراد از آن همان معناى اول است و اگر « وزرا » را نكره و بدون الف و لام آورد براى اين بود كه بزرگى خطر آن را برساند و معناى آيه اين است كه : « كسى كه از ذكر ( قرآن ) اعراض كند او در روز قيامت ثقلى بسيار عظيم الخطر و صاحب اثرى تلخ را حمل خواهد كرد » . در اين آيه گناه را از آن جهت كه قائم به ايشان است تشبيه به ثقلى كرد كه آدمى با همه سنگينى و مشقت كه دارد به دوش خود بكشد آن وقت بطور استعاره همان گناه را وزر و سنگينى ناميد .
* ( « خالِدِينَ فِيه وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا » ) * .
مراد از « خالد بودنشان در وزر » خلودشان در كيفر آن است يعنى عذاب كه به طور كنايه فرموده خالد در وزرند و اگر فرمود : « خالدين » با اينكه ضمير آن به كلمه « من - كسى كه » بر مىگردد كه مفرد است به اعتبار معناى « من » بود چون اين كلمه در معنا جمع است و كليت را مىرساند هم چنان كه اگر در « اعرض » كه ضمير آن نيز به « من » بر مىگردد و نيز در * ( « فَإِنَّه يَحْمِلُ » ) * ضمير را مفرد آورد به اعتبار لفظ من بود پس در حقيقت آيه مورد بحث از اين جهت نظير آيه « وَمَنْ يَعْصِ اللَّه وَرَسُولَه فَإِنَّ لَه نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً » « 1 » است كه هم ضمير مفرد را به « من » برگردانيده و هم ضمير جمع را . و با صرفنظر كردن از جهات لفظى ، آيه شريفه مورد بحث از روشنترين آيات قرآنى است در اينكه دلالت مىكند بر تجسم اعمال و اينكه آدمى در قيامت با عمل خودش معذب مىشود و همواره و جاودانه با آن است .
هامش
( 1 ) و هر كه نافرمانى خدا و رسول او كند البته كيفر او آتش دوزخ است كه در آن تا ابد مخلد است .
سوره جن ، آيه 23 .