دو معنا بسيار آمده ، هم چنان كه استعمال توبه در هر دو معنايى كه گفتيم زياد آمده است .
و بنى اسرائيل هم چنان كه آلوده به گناهان شدند و بدين وسيله فاسق گرديدند ، همچنين آلوده به شرك و مثلا پرستش گوساله شدند ، با اين حال ديگر وجهى نيست كه كلام را از ظاهر اطلاقش كه هم توبه از شرك را مىگيرد و هم توبه از معصيت را ، هم ايمان به خدا را شامل است و هم ايمان به آيات او را ، و نيز ظاهر اطلاقش كه هم تائبين و مؤمنين از بنى اسرائيل را شامل است و هم غير بنى اسرائيل را ، - هر چند بنى اسرائيل مورد خطابند - برگردانيم ، چون صفات الهى از قبيل مغفرت و غير آن ، اختصاص به قوم معينى ندارد .
پس معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است كه من بر هر انسانى كه توبه كند و ايمان آورد چه اينكه از شرك توبه كند و چه از معصيت و چه اينكه به من ايمان آورد و چه به آيات من از پيغمبرانم و احكامى كه مىآورند ، و از آنچه تا كنون كرده پشيمان گشته عمل صالح كند ، و مخالفت و تمرد را در گناهانى كه كرده مبدل به اطاعت در آن نمايد ، من نسبت به او بسيار آمرزندهام ، و اينكه گفتيم مخالفت و تمرد را در گناهانى كه كرده مبدل به اطاعت در آن نمايد ، بدين جهت بود كه اصل معناى برگشتن تحقق يابد ، كه تفصيل آن در تفسير آيه « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه » « 1 » در جلد چهارم اين كتاب گذشت .
و اما در جمله * ( « ثُمَّ اهْتَدى » ) * ، كلمه « اهتداء » در مقابل ضلالت است ، هم چنان كه آيه شريفه « مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِه وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها » « 2 » و آيه « لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ » « 3 » شاهد آن است .
در اين معنا كه گفتيم حرفى نيست ، بحث در اين است كه مراد از آن چيست ؟
( چگونه مىشود كه شخصى توبه كند و ايمان هم بياورد و عمل صالح نيز انجام دهد ، و در عين حال در مقام هدايت هم بر آيد ) ؟ آيا مراد اين است كه در خود آن چيزى كه از آن توبه كرده گمراه نشود ، يعنى دوباره مرتكب آن نگردد ؟ كه اگر مراد اين باشد آيه شريفه مىفهماند :
« توبه از گناه نسبت به آنچه كه قبل از توبه كرده مفيد است و نسبت به آنچه بعد از توبه مرتكب شود فائده اى ندارد » .
و يا اين است كه در غير آن چيزى كه از آن توبه كرده گمراه نشود كه در اين صورت
هامش
( 1 ) سوره نساء ، آيه 17 .
( 2 ) هر كه پذيراى هدايت شود و آن را بيابد ، به نفع خود هدايت مىشود ، و هر كه گمراه گردد به ضرر خويش گشته . سوره اسرى ، آيه 15 .
( 3 ) هر كه گمراه شود به شما ضررى نمىزند اگر شما هدايت بيابيد . سوره مائده ، آيه 105 .