* ( « كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ » ) * - گو اينكه كلمه « كلوا » امر است و معنايش اين است كه بايد بخوريد ، ولى منظور اباحه است ، يعنى مىتوانيد بخوريد و اضافه كلمه « طيبات » بر جمله * ( « ما رَزَقْناكُمْ » ) * از باب اضافه صفت به موصوف است ، ( يعنى آنچه روزيتان كرديم كه اين صفت دارد طيب است ) چون معنا ندارد رزق را به خود نسبت دهد ، و آن گاه آن را دو قسم كند طيب و غير طيب ، آرى خدا غير طيب روزى نكرده ، هم چنان كه خود فرموده : « وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ » « 1 » .
* ( « وَلا تَطْغَوْا فِيه فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي » ) * - ضمير در « فيه » به اكل بر مىگردد ، آنجا كه فرمود : * ( « كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ » ) * و طغيان در خوردن به اين است كه نعمت خدا كفران شود و شكرش به جاى نيايد ، هم چنان كه به جا نياوردند و گفتند : « يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها » « 2 » .
جمله * ( « فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي » ) * هر چند به ظاهر خبر از آينده است ولى معنايش اين است كه غضب من بر شما واجب و لازم شود ، و كلمه « يحل » از حلول دين ، ( سر رسيدن مدت قرض ) است ، و « حل - يحل » از باب ضرب يضرب است ، و « غضب » يكى از صفات خداى تعالى است كه البته صفت فعل او و مصداق اراده او است ، اراده اينكه مكروهى به بنده اش برساند ، به اينكه اسباب رسيدن آن را كه ناشى از معصيت عبد است فراهم سازد .
* ( « وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْه غَضَبِي فَقَدْ هَوى » ) * - يعنى هر كه غضب من متوجه او شود سقوط مىكند و اين سقوط به هلاكت تفسير شده است .
* ( « وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى » ) * در اين آيه وعده رحمت مؤكد دنبال وعيد سخت آمده ، و لذا خود را به كثرت مغفرت توصيف كرده و فرموده : « من بسيار آمرزندهام » و نفرمود : « من آمرزندهام » و يا « من به زودى مىآمرزم » .
كلمه « تاب » ماضى از توبه است و توبه به معناى برگشتن است ، همانطور كه برگشتن از معصيت خدا به اطاعت او توبه است و همچنين برگشتن از شرك به توحيد نيز توبه است ، ايمان هم هم چنان كه به خدا ايمان است ، به آيات خدا كه يا انبياء و رسل او است و يا احكامى است كه ايشان آوردهاند نيز ايمان است ، و در قرآن كريم استعمال ايمان در هر
هامش
( 1 ) سوره جاثيه ، آيه 16 .
( 2 ) ما نمىتوانيم با يك نوع غذا بسازيم ، از پروردگارت درخواست كن براى ما از روييدنيهاى زمين از سبزىها ، و خيارها ، و سير و عدس و پيازش بروياند . سوره بقره ، آيه 61 .