و اصل در معناى « عقوبت » همان عقب است كه به معناى پاشنه پاى آدمى و دنباله هر چيزى است ، و « عاقبت امر » ، آن نتايجى است كه در آخر هر چيزى و دنبالش مىآيد ، و كلمه « تعقيب » به معناى آوردن چيزى در دنبال چيز ديگرى است ، و معاقبت غير ، اين است كه دنبال عملى كه او كرد و تو را ناراحت ساخت عملى كنى كه او را ناراحت بسازد كه اين معنا با معناى مجازات و مكافات منطبق است .
پس اينكه فرمود : * ( « وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ » ) * بطورى كه از سياق بر مىآيد خطابش به مسلمين است ، و لازمه اش اين است كه مراد از معاقبت ، مجازات مشركين و كفار باشد ، و مراد از جمله * ( « عُوقِبْتُمْ بِه » ) * عقابى باشد كه كفار به مسلمانان كردهاند كه چرا به خدا ايمان آوردهايد ، و چرا خدايان ما را رها كردهايد ؟
و معناى آيه اين مىشود كه اگر خواستيد كفار را بخاطر اينكه شما را عقاب كردهاند عقاب كنيد رعايت انصاف را بكنيد ، و آن گونه كه آنها شما را عقاب كردهاند عقابشان كنيد نه بيشتر .
و معناى جمله « * ( وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ) * » اين است كه اگر بر تلخى عقاب كفار بسازيد و در مقام تلافى بر نيائيد براى شما بهتر است ، چون اين صبر شما در حقيقت ايثار رضاى خدا و اجر و ثواب او بر رضاى خودتان و تشفى قلب خودتان است ، در نتيجه عمل شما خالص براى وجه كريم خدا خواهد بود ، علاوه بر اين ، گذشت ، كار جوانمردان است ، و آثار جميلى در پى دارد .
* ( « وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّه . . . » ) * .
در اين جمله رسول خدا ( ص ) را امر به صبر داده ، بشارتش مىدهد كه اين نيرو و توانايى كه بر صبر دارد و مىتواند اين همه تلخىها را در راه خدا بچشد ، از خداى تعالى است ، آرى هر امرى وقتى قابل امتثال است كه مامور ، قدرت بر امتثال آن را داشته باشد ، خداى تعالى بعد از امر به صبرش خاطر نشان مىسازد كه قدرت بر اين صبر دارى ، چون حول و قوه تو همه از پروردگار تو است ، پس در اينكه فرمود : * ( « وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّه » ) * اشاره به همين است كه غم مخور ، خدا تو را بر چنين صبرى نيرو داده است .
* ( « وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ » ) * - يعنى به حال كفار غم مخور كه چرا كافر شدند . تفسير اين معنا سابقا در همين سوره و در غير اين سوره گذشت .
* ( « وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ » ) * - ظاهرا مقصود از اينكه فرمود در تنگى مباش اين است كه از مكر ايشان حوصله ات بسر نرود ، آن هم نه اينكه بخواهد بفرمايد ، در آينده تنگ