در عالم است ، بطورى كه چيز ديگرى جاى آن را نمىگيرد .
و اما آن قسم مثلهاى سوء كه گفتيم از نظر عقل قبيح نيست ، ولى طبع ، از آن كراهت دارد ، و همچنين آنهايى كه با تحليل عقلى بد است ، خداوند از آنها هم منزه است ، زيرا خداى تعالى عزيز مطلق است ، و ساحتش امتناع دارد از اينكه ذلتى در او راه يابد ، قادرى كه كل قدرت از آن اوست ، پس هيچ رقم عجزى در او راه ندارد ، و كل علم از آن اوست ، و هيچ جهلى به او راه ندارد ، و محض حيات مال او است ، پس مرگ او را تهديد به فناء نمىكند ، و او منزه از هر نقص و عدم است ، پس صفات اجسام كه دچار نقص و فقدان و قصور و فتور مىشوند ، در او راه ندارد ، آيات قرآنى نيز در اين باره ، هم فراوان و هم روشن است ، و حاجتى به ايراد آنها نيست .
پس خداى سبحان داراى علو و نزاهت است از اينكه به يكى از اين مثلهاى سوء كه ما سواى خدا ، همه به آن متصف مىشوند متصف گردد ، نه تنها اين مقدار تقدس و تنزه دارد ، بلكه حتى از مثلهاى حسنه و صفات پسنديده كريمه به آن معنايى كه غير او به آن متصف مىشود منزه است . يعنى حيات و علم و قدرت و عزت و عظمت و كبرياء و امثال ذلك به آن معنايى كه در ما سوى اللَّه هست در خداى تعالى نيست ، زيرا اين صفات حسنه كماليه در ما سوى اللَّه متناهى و همراه با فقر و حاجت و فقدان و نقيصه است ، به خلاف خداى تعالى كه اين صفات را خالص از نقص دارد ، محض كمال ، و حقيقت آن را دارد ، نامحدود و نامتناهيش را دارد ، خالص از نقص و عدمش را دارد ، پس او حياتى دارد كه مرگ تهديدش نمىكند ، قدرتى دارد كه با عجز و خستگى آميخته نيست ، علمى دارد كه مسبوق و مقارن با جهل نيست و عزتى دارد كه همراه آن ذلت نيست .
اينجاست كه معلوم مىشود اگر خداى سبحان در باره خود فرموده : * ( « وَلِلَّه الْمَثَلُ الأَعْلى » ) * و يا در جاى ديگر فرموده : « وَلَه الْمَثَلُ الأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 1 » و يا فرموده :
« لَه الأَسْماءُ الْحُسْنى » « 2 » معنايش چيست ؟ زيرا بعضى از امثال حسنا در درجه پائينترى از حسن قرار دارند ، و بعضى در درجه بالاترى ، و بعضى در درجه ما فوق آن ، و مثل اعلى در ميان همه مثلها خاص خداى تعالى است ، اسماء هم خوب و بد دارد ، و خوبش در خوبى ، مراحلى دارد ، از همه خوبترش خاص خداى تعالى است ( دقت بفرمائيد ) .
هامش
( 1 ) براى خداست مثل اعلى در آسمانها و زمين . سوره روم ، آيه 27 .
( 2 ) براى او است اسماء حسنى . سوره طه ، آيه 8 .