« 1 » و آيه « وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ » « 2 » .
و اما اينكه گفت : داشتن خوف ، مستلزم داشتن رجاء است ، آن خوفى است كه از نزول عذاب و رسيدن مكروه باشد ، و ما در سابق گفتيم كه : خوف در آيه خوف ذاتى و از مهابت در برابر جلال و كبرياى خداست و تاثر ضعيف از قوى و انكسار صغير و حقير در قبال عظيم و كبيرى است كه به عظمت و كبرياى خود جلوه نموده است ، و چنين خوفى با رجاء مقابله ندارد .
استدلال ديگرى كه به اين آيه شده استدلال بر افضليت ملائكه از بشر است ، « 3 » و ليكن استدلال صحيحى نيست ، و آيه بيش از اين ظهور ندارد كه ملائكه از افراد گناهكار و كافر بشر افضلند ، چون آيه ، در مقام مدح است و افراد نامبرده آن صفات پسنديده ملائكه را ندارند ، و اما در مورد غير كفار و گنهكاران از بشر ، آيه شريفه متعرض اثبات و نفى افضليت ملائكه از ايشان نيست ، و به زودى بحث مفصلى در باره ملائكه در جاى مناسبش خواهد آمد ان شاء اللَّه .
* ( « وَقالَ اللَّه لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِله واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ » ) * .
كلمه « رهبه » به معناى ترس در مقابل رغبت است ، كه به معناى نزديكى از روى انس است ، به خلاف خوف كه به معناى ترس در مقابل اميد است .
سخن در اين آيه عطف به جمله * ( « وَلِلَّه يَسْجُدُ » ) * است ، بعضى « 4 » گفتهاند عطف است به جمله * ( « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ » ) * ، بعضى « 5 » هم گفتهاند : عطف است به جمله * ( « ما خَلَقَ اللَّه » ) * و نظير جمله معروف « علفتها تبنا و ماء باردا - آن شتر را با كاه و آب خنك علوفه دادم » است ، كه تقديرش « و سقيتها ماء باردا - و آشاماندم آن را آب خنك » مىباشد ، و اين آيه در تقدير ، « أو لم يروا الى ما خلق اللَّه من شىء » و « أو لم يسمعوا الى ما قال اللَّه لا تتخذوا . . . »
مىباشد و ليكن وجه اول صحيح است .
و مقصود از جمله * ( « لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ » ) * - و خدا داناتر است - نهى از تعدى از يك خدا و گرفتن چند خداست ، پس خصوص دو تا مقصود نيست ، بيش از دو خدا گرفتن را
هامش
( 1 ) به آن و به زمين فرمود : بياييد چه به طوع و رغبت و چه به اكراه ، گفتند به طوع و رغبت خود آمديم . سوره حم سجده آيه 11 .
( 2 ) و روزى كه مىگويد ( موجود ) باش پس ( موجود ) مىشود . سوره انعام ، آيه 73 .
( 3 ) تفسير فخر رازى ، ج 20 ، ص 46 .
( 4 و 5 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 161 .