* ( « وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا » ) * در مقام بيان اين معنا است كه رسولان خدا مردانى از جنس بشر عادى بودند ، و هيچ عنايتى به اين جهت ندارد كه در اول بعثت به حد بلوغ رسيده باشند يا نه ، تنها غرض افاده اين است كه نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و يحيى - كه همه رسولان خدا بودند - رجالى از جنس بشر بودند كه به ايشان وحى مىشد ، نه اينكه اشخاصى بوده باشند مجهز به قدرت قاهره غيبى و اراده الهى تكوينى .
قريب به معناى آيه مورد بحث آيه « ما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَما كانُوا خالِدِينَ » « 1 » است .
و ظاهر جمله « * ( فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) * » اين است كه خطاب به رسول خدا ( ص ) و قومش باشد ، هر چند كه خطاب در جملات قبل تنها به رسول خدا ( ص ) بود ، و ليكن در آنها نيز معنى متوجه همه بود ، پس در اين جمله خطاب را هم عمومى گرفت تا هر كس راه خود را شناخته و پيروى كند ، و آنان كه از حقيقت دعوت نبوى خبر ندارند مانند مشركين ، به اهل علم مراجعه نموده از ايشان بپرسند ، و اما آن كس كه اين معنا را مىداند مانند خود رسول خدا ( ص ) و گروندگان به وى كه ديگر غنى و بى نياز از سؤال هستند .
بعضى « 2 » گفتهاند : خطاب در آيه فقط متوجه به مشركين است ، زيرا آنان بودند كه منكر دعوت نبوى بودند ، و همانها بايد به اهل علم مراجعه نموده بپرسند ، و ليكن لازمه اين حرف اين است كه بدون هيچ نكته اى در آيه التفات از فرد به جمع به كار رفته باشد ، ( و خدا داناتر است ) .
كلمه « ذكر » به معناى حفظ معناى چيزى و يا استحضار آن است و به هر چيزى كه آدمى بوسيله آن حفظ شود و يا مستحضر گردد ذكر گفته مىشود .
راغب در مفردات گفته است : ذكر ، يك مرتبه گفته مىشود و از آن ، آن هيئت و وضع درونى اراده مىشود كه براى انسان ممكن مىشود بوسيله آن ، مطالب و آموخته هايش را حفظ كند ، و ذكر به اين معنى مرادف با كلمه « حفظ » است با اين تفاوت كه حفظ را به اعتبار نگهدارى آن محفوظ ، به كار مىبرند ، و ذكر را به اعتبار اينكه محفوظ و
هامش
( 1 ) هيچ پيغمبرى قبل از تو نفرستاديم مگر آنكه مردانى بودند كه به ايشان وحى مىشد پس از اهل علم بپرسيد اگر نمىدانيد و ما آنان را جسدى كه غذا نخورند و افراد جاودان قرار نداديم . سوره انبياء ، آيه 8 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 362 به نقل از ابن عباس و مجاهد .