اين را بدان جهت گفتيم تا بى وجهى گفتار كسانى كه « 1 » گفتهاند : تقدير كلام :
« ليقول لهم اعبدوا اللَّه و اجتنبوا الطاغوت - تا به آنان بگويد خدا را بپرستيد و طاغوت را اجتناب كنيد » مىباشد را روشن كرده باشيم .
و اينكه فرمود * ( « فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّه وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْه الضَّلالَةُ » ) * معنايش اين است كه تمامى امتها ، مانند اين امت ، منقسم به دو طايفه بودند ، يك طايفه ، آنهايى كه خدا هدايتشان كرده ، و به عبادت او و اجتناب از طاغوت موفق شدند .
توضيح اينكه : هدايت تنها و تنها از ناحيه خداى تعالى است و احدى با او شريك نيست و جز او به هيچ كس ديگرى منتسب نمىشود مگر به تبع او هم چنان كه خود او در قرآن مجيدش خطاب به پيغمبر گراميش فرموده : « إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشاءُ » « 2 » . و به زودى در آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّه لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ » ) * و همچنين در ساير آياتى كه هدايت را منحصر در خداى تعالى مىكند به اين بحث اشاره خواهيم نمود .
و اين مطلب مستلزم جبر و اضطرار نيست ، كه بنده هيچ دخالتى در آن نداشته باشد بلكه مقدمات آن به اختيار خود عبد است ، هم چنان كه آيه « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » « 3 » به آن اشاره نموده و افاده مىكند كه هدايت الهى طريقى است در دسترس خود انسان ، و آن طريق عبارت است از احسان در عمل كه اگر احسان كند خدا با او است ، و نمىگذارد گمراه شود .
طايفه دوم از امتها ، آنهايى هستند كه ضلالت بر آنان ثابت و لازم شده و اين آن ضلالتى است كه خود انسان به سوء اختيارش درست مىكند ، نه آن ضلالتى كه خدا بعنوان مجازات ، آدمى را بدان مبتلا مىسازد ، بدليل اينكه در باره آن ، تعبير به اثبات و لزوم كرده و در آيه بعدى آن را به خود نسبت داده و فرموده است : * ( « فَإِنَّ اللَّه لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ » ) * پس معلوم مىشود قبلا ضلالتى بوده كه خدا آن را اثبات و لازم كرده و به خود نسبت داده ، و اين همان ضلالت مجازاتى است ( دقت بفرمائيد ) .
هامش
( 1 ) تفسير مجمع البيان ، ج 6 ، ص 359 .
( 2 ) تو هر كه را كه دوست بدارى نمىتوانى هدايت كنى و ليكن خدا هر كه را بخواهد هدايت مىكند . سوره قصص ، آيه 56 .
( 3 ) و كسانى كه در راه ما جهاد مىكنند بطور حتم به راههاى خود هدايتشان مىكنيم و بدرستى خدا با نيكوكاران است . سوره عنكبوت ، آيه 69 .