بر مگير ، و با حسرت به آنچه كه به ازواج اندك و يا اصنافى از كفار دادهايم خيره مشو .
بعضى « 1 » از مفسرين جمله * ( « لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ » ) * را كنايه از نگاه طولانى گرفتهاند . ولى خواننده خود مىداند كه على اى حال منظور ، نهى از رغبت و ميل و تعلق قلبى است به آنچه كه مردم از متاعهاى زندگى از قبيل مال و جاه و آوازه و شهرت دارند ، از همه اينها بطور كنايه تعبير مىشود به نگاه نكردن ، نه طولانى نكردن نگاه ، آيه اى هم كه به زودى از سوره كهف نقل مىكنيم مؤيد اين معنا است .
* ( « وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ » ) * - يعنى از جهت اصرارشان بر تكذيب و استهزاء ، و لجبازيشان در ايمان نياوردن غم مخور .
* ( « وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ » ) * - مفسرين « 2 » گفتهاند : اين جمله كنايه است از تواضع و نرمخويى و بدين جهت تواضع را « خفض جناح » ناميدهاند كه مرغ وقتى مىخواهد جوجه هايش را در آغوش بگيرد پر و بال خود را باز مىكند و بر سر جوجه ها مىگستراند ، و خود را تسليم آنها مىكند .
ليكن هر چند اين معنا كه مفسرين كردهاند با آياتى ديگر تاييد مىشود ، چنان كه در وصف رسول خدا مىفرمايد : « فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّه لِنْتَ لَهُمْ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ » « 4 » الا اينكه آنچه كه در نظير اين آيه آمده ، و مىتوان خفض جناح را بر آن حمل كرد عبارتست از صبر و خويشتندارى و سازگارى با مؤمنين ، و اين صبر با اين معنا مناسبت دارد كه كنايه باشد از زير بال گرفتن مؤمنين ، و همه هم خود را مصروف و منحصر در معاشرت و تربيت و تاديب ايشان به آداب الهى نمودن ، و يا كنايه باشد از ملازمت با آنان و تنها نگذاشتن و جدا نشدن از ايشان ، هم چنان كه مرغ وقتى خفض جناح مىكند ديگر پرواز را تعطيل كرده از جوجه هايش جدا نمىشود ، و خداى تعالى در اين باره فرموده : « وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَه وَلا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا » « 5 » .
* ( « وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ » ) * - يعنى من ادعايى جز اين ندارم كه نذيرى هستم تا شما
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 14 ، ص 79 و تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 210 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 345 و روح المعانى ، ج 14 ، ص 80 .
( 3 ) به رحمت خدا بر آنان نرم شدى . سوره آل عمران ، آيه 159 .
( 4 ) به مؤمنين ، رؤوف و مهربان است . سوره توبه ، آيه 128 .
( 5 ) خويشتن را با كسانى كه پروردگار خود را شبانه مىخوانند و رضاى او را مىطلبند صابر گردان . و چشم از ايشان مبند و به زينت زندگى دنيا مدوز . سوره كهف ، آيه 28 .