* ( « فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ » ) * است .
و اين آيات كه در قبل و بعد جمله * ( « فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ » ) * قرار دارد جنبه آرامش قلب رسول خدا ( ص ) را داشته و در مقام رضايت خاطر آن جناب است تا دستور * ( « فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ » ) * آن طور كه بايد ، جاى خود را بگيرد ، و اگر خواننده عزيز به خاطر داشته باشد در اول سوره گفتيم كه : غرض اصلى از اين سوره دستور يا اعلام علنى دعوت است ، و نيز از آيات سابق - اگر دقت فرموده باشيد - اين معنا را مىفهميد كه آيات مذكور در اين مقام است كه از مطلب قبلى به نحوى بيرون آمده و مساله تسليت رسول خدا ( ص ) را پيش مىكشد و آن جناب را در آنچه از قومش از آزارها و توهينها و استهزاءها ديده تسلى مىدهد و دوباره بر سر مطلب قبلى مىرود .
* ( « وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ » ) * .
« سبع مثانى » بطورى كه در روايات زيادى از رسول خدا ( ص ) وارد شده و به وسيله امامان اهل بيت ( ع ) تفسير شده سوره حمد است « 1 » ، و با بودن اين همه روايات ، ديگر نبايد اعتنايى به گفته بعضى « 2 » كرد كه گفتهاند : مقصود از آن ، هفت سوره طولانى است . و آن بعضى « 3 » ديگر كه گفتهاند : مراد از آن ، « حم » هاى هفتگانه است . و بعضى « 4 » ديگر كه گفتهاند : مقصود از آن ، هفت صحيفه ايست كه از آسمان بر انبياء نازل شده . زيرا اين اقوال نه دليلى از كتاب خدا دارد و نه از سنت .
علاوه بر اختلافى كه مفسرين در مقصود از « سبع المثانى » كردهاند ، اختلاف ديگرى در كلمه « من » در * ( « مِنَ الْمَثانِي » ) * نمودهاند ، كه آيا اين « من » براى تبعيض است يا بيانيه « 5 » ؟ و نيز اختلافهاى ديگرى در چگونگى اشتقاق مثانى و در وجه تسميه آن به راه انداختهاند .
و آنچه سزاوار است گفته شود - و خدا داناتر است - اين است كه حرف « من » براى تبعيض است ، زيرا خداى سبحان در جاى ديگر ، همه آيات قرآنى را به مثانى خوانده و فرموده است « كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْه جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ » « 6 » و بنا بر اين ، آيات
هامش
( 1 ) تفسير برهان ج 2 ص 354 و عياشى ، ج 2 ، ص 251 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 208 .
( 3 و 4 ) تفسير روح المعانى ، ج 14 ، ص 78 .
( 5 ) كشاف ، ج 2 ، ص 588 .
( 6 ) كتابى است كه آياتش همه ، با هم متشابه است و از ( قرائت ) اين كتاب ، اغلب بر بدن خداترسان ، لرزه مىافتد و پوست بدنشان جمع مىشود ، سوره زمر ، آيه 23 .