نسخ در آيات قرآنى هست ، مانند آيه صدقه دادن براى نجوى كردن با رسول خدا كه عملش نسخ شده ولى تلاوتش هم چنان باقى است . و معناى « او ننساها » اين است كه آيه را به كلى ترك كنيم ، يعنى از ميان آنان بر اندازيم ، هم عمل به آن و هم تلاوت آن را متروك سازيم ، هم چنان كه از ابن عباس و مجاهد و قتاده و غير ايشان نقل شده كه اينطور تفسير كردهاند .
و نيز در همان كتابست كه ابن الانبارى از ابى ظبيان روايت كرده كه گفت :
ابن عباس از ما پرسيد كدام يك از دو قرائت را قرائت اول مىدانيد ؟ گفتم قرائت عبد اللَّه را ، و قرائت خودمان را آخرى مىدانيم . گفت هر ساله جبرئيل در رمضان مىآمد و قرآن را به رسول خدا ( ص ) عرضه مىكرد ، در سال آخر دو مرتبه آمد ، و عبد اللَّه مسعود آنچه نسخ و يا تبديل شده بود ديد « 1 » .
مؤلف : اين معنا به طريق ديگرى از ابن عباس و خود عبد اللَّه بن مسعود و غير آن دو از صحابه و تابعين روايت شده ، و در اين مورد روايات ديگرى نيز وجود دارد .
و خلاصه : چيزى كه از آنها استفاده مىشود اين است كه نسخ گاهى در حكم است ، مانند آيات نسخ شده اى كه حكمش از بين رفته ، و خودش در قرآن باقى مانده است ، و گاهى در تلاوت است ، حال چه حكمش نسخ شده باشد ، و چه نسخ نشده باشد . و ما سابقا در تفسير سوره بقره در ذيل آيه 106 كه مىفرمود : « ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ » گفتيم و به زودى در تفسير سوره نحل آيه 101 كه مىفرمايد : « وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ » خواهد آمد كه اين دو آيه اجنبى از مساله انساء به معنى نسخ تلاوت است . و نيز در فصول سابق گذشت كه اين روايات مخالف صريح قرآن است . پس وجه صحيح اين است كه روايات انساء را هم عطف بر روايات تحريف نموده هر دو را با هم طرح نماييم و دور اندازيم .
هامش
( 1 ) الدر المنثور ، ج 1 ، ص 106 .