بعضى از آنچه در شب بر رسول خدا ( ص ) وحى مىشد در روز فراموش مىكرد ، آيه « ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها » « 1 » نازل گرديد « 2 » .
و نيز الدر المنثور از ابى داوود - در كتاب الناسخ - و بيهقى - در كتاب الدلائل - از ابى امامه روايت كرده كه گفت جماعتى از انصار از اصحاب رسول خدا ( ص ) به آن جناب خبر دادند كه مردى نصف شب برخاست تا سوره اى را كه حفظ كرده بود شروع به خواندن كند ، ليكن غير از بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ آن ، چيزى بيادش نيامد . اين پيشامد براى جمعى از اصحاب آن جناب نيز رخ داد ، صبح نزد آن جناب شده سوره مزبور را از آن حضرت سؤال كردند . ايشان نيز ساعتى به فكر فرو رفت و چيزى بيادش نيامد كه بگويد آن گاه فرمود : ديشب آن سوره نسخ شد ، نسخى كه در هر جا بود از بين رفت ، اگر در سينه بود فراموش شد و اگر در كاغذها بود گم شد « 3 » .
مؤلف : اين قضيه به چند طريق و با عبارات مختلف و قريب المعنى روايت شده است .
باز در همان كتاب از عبد الرزاق ، سعيد بن منصور و ابى داوود - در كتاب الناسخ - و پسرش - در كتاب المصاحف - و نسايى ، ابن جرير ، ابن ابى حاتم ، و حاكم - وى حديث را صحيح دانسته - از سعد بن ابى وقاص روايت كرده كه وقتى آيه « ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها » را « ما ننسخ من آية او ننساها » قرائت كرد ، شخصى اعتراض كرد كه سعيد بن مسيب آن را « أَوْ نُنْسِها » مىخواند ، تو چرا چنين خواندى ؟ سعد گفت : قرآن كه بر مسيب و دودمان او نازل نشده ، مگر نشنيده اى كه خداى تعالى مىفرمايد : « سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى - به زودى برايت مىخوانيم تا فراموش نكنى » و نيز مىفرمايد : « وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ - به ياد آر پروردگارت را هر گاه كه فراموش كردى » « 4 » .
مؤلف : مقصود سعد از استشهاد به اين دو آيه اين بوده كه خداوند نسيان را از پيغمبر شما برداشته ، و ديگر در حق او « ننسها » معنا ندارد ، بدين جهت من « ننساها » خواندم ، كه از ماده « نسى » به معناى ترك و تاخير است . و خلاصه معناى « ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ » اين است كه آيه را از كار بيندازيم ، نه اينكه تلاوتش را نسخ كنيم ، و اين چنين
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 106 .
( 2 ) الدر المنثور ، ج 1 ، ص 104 .
( 3 ) الدر المنثور ، ج 1 ، ص 105 .
( 4 ) الدر المنثور ، ج 1 ، ص 104 .