الفصل الثامنفي الحدوث و القدم الدهريّين
حدوثِ دهرى
متن
الحدوث الدهريّ كون الماهيّة الموجودة . . . الحدوث والقدم غير مجامعتين .
ترجمه
حدوث دهرى عبارت است از اينكه : ماهيتِ موجودى كه معلول است مسبوق به عدم خود كه در مرتبهء علت خويش مستقر است باشد ؛ به اين اعتبار كه عدم وى ، با حدّ مخصوصى كه دارد ، از علت آن انتزاع مىشود ، گرچه آن علت ، واجد كمال وجود آن ماهيت به نحو اعلى و اشرف باشد . پس علتِ آن ماهيت ، قبل از آن ماهيت هست ؛ قبليتى كه با بعديّتِ معلول جمع نمىگردد . از آن جهت كه عدم يك چيز با وجود آن جمع نمىگردد . و قدم دهرى عبارت است از اينكه : علت به اين نحو از سبق ، مسبوق به معلول نباشد .
از آن چه گفته شد روشن مىگردد كه تقرّر عدم معلول در مرتبهء علت ، منافات ندارد با آن چه كه در جاى خود گفته شده كه علت ، تمام وجود معلول و كمال اوست ؛ چون آن چه از وجودِ علت سلب شده ، معلول با حدّ خاصّ خود اوست نه وجود او از آن جهت كه مأخوذ از علت است . و ما به ناچار بايد مغايرت ميان معلول ، با محدوديتى كه دارد ، با علت آن را بپذيريم و لازمهء آن صدقِ سلبِ معلول با محدوديت خود از علت است ، و گرنه آن دو با يكديگر متّحد مىگردند . البته آن چه ادعا شد كه قبليّت و بعديّت در دو نوع حدوث و قدم ، غير قابل جمع هستند ، قابل مناقشه است .