بايد به جستجوى علت متغيّر كه عامل حركت در عرض است بپردازند و توجيهى خرد پسند اقامه نمايند . در همين راستا و براى پاسخ به همين اشكال كه علت حركت در عرض با وجود ثبات در جوهر و طبيعت چه چيزى مىتواند باشد گفتهاند : گرچه اعراض همه معلول جواهر و طبايع هستند لكن حركت در اعراض ، معلول عواملى است كه از بيرون بر آنها تأثير مىگذارد . به عنوان مثال در حركتهاى طبيعى ، مانند حركت سنگى كه در آسمان به طور طبيعى گرايش به سوى زمين دارد ميل طبيعىاش آن را درجه به درجه به سوى زمين نزديك مىگرداند و هر مقدار كه فاصلهء آن به زمين نزديكتر مىشود گرايش آن نيز به زمين بيشتر مىشود و در سرعت به سوى زمين شتاب بيشترى مىگيرد تا در نهايت به غايت خود كه تصادم با زمين است نائل مىآيد .
حركت سنگ بر اثر ورود فشار بر آن ، به وسيلهء قوّهء جاذبه كه يك عامل بيرونى است در جهت سقوط به سوى زمين صورت مىگيرد . پس حركت « أينى » و « عَرَضى » معلول فشار دائم و تجدّد طبيعى است كه بر سنگ به طور مستمر و دائم از طرف قوهء جاذبه فرود مىآيد يا در حركتهاى قسرى مانند سنگى كه از زمين به طرف آسمان پرتاب مىشود و بر خلاف ميل وى به سوى آسمان حركت مىكند . در طبيعتِ سنگ ، فشارى از خارج وارد آمده است كه آن را به سوى آسمان به پيش مىبرد و بر حسب عواملِ اعدادى و شدت و ضعف ، فشارى كه بر سنگ وارد مىآيد ، ميزان و مقدار حركت سنگ در آسمان تفاوت مىكند . همانطور كه بر حسب موانع مختلف ، ميزان حركت سنگ از جهت تندى و كندى تفاوت مىيابد .
وقتى فشار وارد بر سنگ ، آن را به طرف بالا به حركت درآورد هر درجه از آن فشار موجب يك درجه از حركت مىگردد . لكن حركت در متحرك با برخورد با جوّى كه روبروى آن قرار دارد كُند مىگردد . درجهء ديگر فشار بار ديگر سنگ را به پيش مىراند اما مقاومت هوا باز عامل كندى حركت مىشود تا اينكه بالاخره درجات فشار موجود در طبيعت سنگ ، تمام مىگردد و سنگ از حركت باز ايستاده مجدداً به
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 439
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٣٩