تغيير يابد و جوهر جديدى جايگزين جوهر قبل گردد در اثناى حركت موضوع ثابتى وجود نخواهد داشت كه حركت به آن قائم باشد . بديهى است اگر متحرك در آغاز حركت ، مثلًا « الف » باشد و در وسط حركت « ب » و در آخر حركت « ج » باشد هرگز نمىتوانيم بگوييم « الف » حركت خود را از فلان مبدأ آغاز نمود و همان متحرك ، حركتِ خود را در فلان منتها به پايان رسانيد ؛ زيرا آن چه در آغاز حركت وجود داشته است در پايان حركت وجود ندارد . يعنى متحرك عوض شده است و وجود حركت ، بدون متحركِ ثابت ، امرى محال است .
ردّ دلايل عدم حركت در مقولات ياد شده
متن
ويمكن المناقشة فيما أوردوه من الوجوه . . . وسيجيء توضيحه إن شاء اللَّه .
ترجمه
دلايل اقامه شده بر عدم وقوع حركت ( در مقولات يادشده ) ، قابل خدشه و مناقشه است . اما آن چه در فعل و انفعال گفته شد صحيح نيست ؛ زيرا حركت در حركت - آن گونه كه به خواست خداوند بيان آن خواهد آمد - جايز است . « 1 » اما مقولهء « اضافه » و « جده » گر چه ايندو مانند مقولهء « وضع » دو مقولهء نسبى هستند و در احكام خود تابع احكام طرفين خود مىباشند . اما اين منافات ندارد كه حقيقتاً در خود اينها حركت واقع شود و اتصاف بالتبع غير از اتصاف بالعرض مىباشد .
اما مطلبى كه در مورد حركت جوهرى گفتند - كه فاقد موضوع حركت است - اين سخن ممنوع است . بلكه موضوع حركت ، ماده است . همانطور كه قبلًا گذشت « 2 » و به خواست خداوند توضيح آن خواهد آمد .
هامش
( 1 ) . فصل هشتم از همين مرحله ذيل نتيجه دوم
( 2 ) . فصل هشتم از مرحله نهم