تقسيم به اجزاء بوده و داراى سيلان و بى ثباتى است . بديهى است كه آن امر سيّال و تدريجى الوجود در خارج تحقق دارد .
برخى گفتهاند حركت قطعيّه ، در خارج وجود ندارد و دليل آوردهاند كه اجزاء حركت در خارج ، بالفعل موجود نيست بلكه اجزاء آن فرضى و بالقوّه است . همانطور كه حدود و مقاطع مسافت نيز بالفعل وجود ندارد بلكه ما يك مسافت را در عالم خيال و ذهن به حدود و مقاطع متعدد تقسيم مىكنيم و چون اجزاء حركت و حدود مسافت فرضى هستند طبعاً نسبت اجزاء حركت به حدود مسافت كه در تعريف حركت قطعيه آمده است امر فرضى و ذهنى مىشود ؛ لذا مىگوييم حركت قطعيه در خارج وجود ندارد .
در پاسخ گفته مىشود گرچه اجزاء حركت و حدود مسافت در خارج ، بالفعل موجود نيستند لكن اجزاء حركت در خارج معدوم نيست . همانطور كه حدود مسافت ، معدوم نيست . و نسبت همان اجزاء بالقوّه به همان حدود بالقوّه ، حركت قطعيّه محسوب مىشود . گر چه اجزاء و حدود ، بالفعل حاصل نباشد .
شيخالرئيس بوعلى سينا وجود حركت قطعيّه را در خارج منكر است . دليل وى اين است كه ما در خارج يك امر متصل ممتد كه بين مبدأ و منتها باشد در هيچ حالى از حالات نداريم ، نه آنگاه كه متحرك در مبدأ است نه آنگاه كه او در منتها است و نه آنگاه كه او بين مبدأ و منتها است ، زيرا آن امر متصل ممتد در مبدأ هنوز حاصل نشده است و در منتها باطل شده است و در وسط بخشى از آن هنوز موجود نشده و بخشى از آن باطل گشته است . از اين رو آن امر متصل ممتد در خارج وجود ندارد و فقط در قوّه خيال وجود دارد . « 1 »
برخى چون حكيم سبزوارى گفتهاند « 2 » حركت قطعيّه همان حركتى است كه قوّهء خيال پس از دريافتِ تدريجىِ حدودِ حركت ، آن را در ذهن مىسازد و در ذهن به
هامش
( 1 ) . فصل اول از مقالهء دوم از فن اول از طبيعيات شفا
( 2 ) . منظومه ، ص 241