الفصل الخامس عشرفي العلّة الجسمانيّة
ذكر دو خصوصيت براى علل جسمانى : تناهى اثر ، لزوم وضع خاص
متن
العِلَل الجسمانيّة متناهية اثراً عدّةً ومدّةً . . . تأثير العِلَل الجسمانيّة » .
ترجمه
آثار علتهاى جسمانى از نظر عدد ، مدت و شدت ، متناهى مىباشند . اين بدان جهت است كه انواع جسمانى در جواهر و اعراض خود حركت مىكنند و طبايع و قواى فعاله آنها به اجزاى كوچكتر تحليل مىرود و بدان ها تقسيم مىشوند . هر جزء در محاصرهء يك عدم از قبل و عدم ديگرى از بعد قرار گرفته ذاتاً و اثراً محدود مىباشد .
و در ثانى ، تأثير گذارى علل جسمانى مشروط است به وضع خاصى بين آن و بين مادهاى كه از آن منفعل مىشود . حكما گفتهاند :
علل جسمانى چون در وجود خود به ماده « 1 » محتاج هستند در ايجاد خود كه فرع وجود آن است نيز به ماده محتاج مىباشند . ملاك نياز آنها به ماده در مقام تأثير گذارى اين است كه بين آنها و بين
هامش
( 1 ) . قابل ذكر است كه مراد از ماده در اين جا ماده ثانيه است ، يعنى جسم ، نه هيولاى اولى ؛ زيرا در وجود هيولى اولىوضع نيست