ماده ، علتِ مادى ، براى امر مركب است نه براى صورت تنها
متن
وللمادّة علّيّة بالنسبة إلى النوع المادّيّ المركّب . . . شريكة العلّة للمادّة .
ترجمه
ماده نسبت به نوع مادى كه مركب از آن و صورت است عليت دارد ، چون وجود مركب ، متوقف بر آن است . پس ماده از آن جهت كه جزء مركب است علت براى مركب مىباشد و نسبت به جزء ديگرى كه مىپذيرد ، يعنى صورت ، ماده براى آن و معلول وى مىباشد . چون قبلًا گذشت « 1 » كه صورت براى ماده ، شريك عليت محسوب مىشود .
شرح
ماده نسبت به مركب از آن و صورت ، علت مادى به شمار مىآيد ، چون مركب وجوداً متوقف بر ماده است و ماده جزء مركب بوده در پيدايش ماهيت و وجودِ مركب عليت دارد . لذا آن را « علت مادى » مىنامند .
اما ماده نسبت به صورتى كه آن را مىپذيرد علت مادى نيست ، بلكه فقط ماده و قابل است و نه تنها عليتى براى صورت ندارد بلكه بالعكس صورت به كمك مجردات كه پديد آورنده نظام ماده هستند عليت براى ماده دارند . لذا ماده ، معلول صورت و صورت به كمك مجردات ، علت براى آن مىباشد و صورت تنها نسبت به ماده شريك العلة محسوب مىشود .
حصر علت در علت مادى ، خطاى فاحش است و جواب اول از آن
متن
وقد حصر جمعٌ من الطبيعيّين العلّيّةَ في المادّة . . . غير علّةٍ ، وهو محال .
هامش
( 1 ) . در فصل ششم و خاتمهء فصل هفتم از مرحلهء ششم