غايات ذاتى و غايات بالعرض
متن
فقد تحصّل من جميع ما تقدّم أنّ الغايات المترتّبة . . . السبب الفاعليّ الحقيقيّ .
ترجمه
از مجموع آنچه گذشت نتيجه حاصل مىشود كه غاياتى كه بر افعال فاعلهاى گوناگون مترتب مىشود ، غايات ذاتى دايمى براى علل و اسباب حقيقى خود مىباشند و آثار نادرى كه « اتفاق » خوانده مىشود غايات بالعرض مىباشند كه منسوب به غير اسباب حقيقى خود هستند و آنها نيز به لحاظ انتساب به اسباب حقيقى خود ، غايات دايمى محسوب مىشوند . پس چارهاى نيست مگر اثبات رابطهء وجودى بين اين غايات و بين اسباب فاعلى و حقيقى آنان .
شرح
هر غايتى ، علتى دارد كه به دو منسوب است و محال است كه غايتى بدون علت باشد ، لكن گاهى از اوقات علت غايت بر ما پوشيده است ؛ لذا ما تصور مىكنيم كه آن غايت بر حسب اتفاق به وجود آمدهاست ، اما در حقيقت هيچ اتفاقى رخ نداده و آن غايت به طور دايم به سبب خاص به خود منسوب است .
قبلًا مثال زديم به كندن چاه و كشف گنج و گفتيم بدون استثنا هر كس در هر جا چاهى بكند كه محاذى با گنج مدفون باشد به كشف گنج نايل مىآيد .
و اين غايت ، غايت اتفاقى نيست ، بلكه منسوب به علل و اسباب ذاتى خود هست ، ولى گاهى ما اين غايت را به غير سبب حقيقى آن نسبت مىدهيم و مىگوييم فلانى در حين كندن چاه بر حسب اتفاق به گنج رسيد . در اين صورت ، حفر چاه را به نحو مطلق سبب كشف گنج تلقى مىكنيم بدون آن كه آن را به محاذى شدن با گنج مدفون ، مشروط و مقيد كنيم . در اين صورت حفر مطلق