جمله مادهء اوليه و صورت ( هيئت ساختمان ) نيازمند است تا ساختمان به وجود آيد .
مگر غير از اين است كه ماده و صورت به عنوان علل مادى و صورى همراه ساختمان بلكه عين ساختمان كه معلول است مىباشند . پس معلوم مىشود كه ماده و صورت به عنوان اجزاء عليت ، لازم نيست مقدم بر معلول باشند .
جواب مىدهند كه اگر ماده علت است علت براى مجموع مركب از ماده و صورت است و همين طور اگر صورت ، علت است علت براى مجموع مركب از ماده و صورت است . پس علت قرار گرفتن ماده يا صورت مشروط به منفرد بودن آنهاست و معلول بودنِ آنها مشروط به اجتماع و تركيب آنهاست . ماده يا صورت به عنوان انفراد علتِ مقدم است بر معلول كه مجموعهء مركب از اينهاست و مجموعهء مركب به عنوان معلول ، مؤخر از ماده يا صورت به شرط انفراد است . پس علت غير از معلول و مقدم بر آن مىباشد .
در مثال فوق نتيجه مىگيريم كه ماده يا صورتِ ساختمان به عنوان اجزاى تنها و منفرد ، علت و مقدم بر ساختمان به عنوان پديدهاى مركب از ماده و صورت مىباشند .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٥١