چيزى حذف شده ، و بقيه به جاى آن محذوف نشسته تا كلام مختصر باشد ، و به صورت * ( « فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ » ) * در آيد ، و لذا بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند در آيه شريفه « احتباك » - كه يكى از محسنات بديعى كلام است - به كار رفته . و احتباك عبارت از اين است كه دو چيز متقابل هم باشند و گوينده از هر يك از آن دو قسمتى را كه لنگه ديگر بر آن دلالت دارد حذف كند . در آيه شريفه تقدير كلام « فما ذا بعد الحق الا الباطل و ما ذا بعد الهدى الا الضلال - بعد از حق غير باطل چه چيزى مىتواند باشد ، و بعد از هدايت به جز ضلالت چه چيزى مىتواند باشد » بوده ، آن گاه از جمله اول كلمه « باطل » و از جمله دوم كلمه « هدى » را حذف كرده است . ( لكن اين سخن درست نيست ، چون در جمله دوم چيزى كه دلالت كند بر محذوف در جمله اول وجود ندارد ، و در جمله اول نيز چيزى كه دلالت كند بر محذوف در جمله دوم وجود ندارد ، پس آنچه در آيه به كار رفته احتباك نيست ) ، و وجه همان است كه ما گفتيم .
خداى تعالى سپس آيه را با جمله * ( « فَأَنَّى تُصْرَفُونَ » ) * تمام كرده و به عنوان تعريض پرسيده : اينكه از حق روى مىگردانيد به چه سوى مىخواهيد برويد ، با اينكه هدايت همه در طرف حق است و در ضلالت چيزى جز باطل وجود ندارد .
* ( « كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد آن كلمه اى كه خداى سبحان با آن كلمه عليه فاسقان تكلم كرده جمله * ( « أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ) * است ، و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى قضايى حتمى عليه فاسقان رانده . و آن اين است كه فاسقان - البته ما دام كه بر حال فسق باقى هستند - ايمان نخواهند آورد ، و هدايت الهى به ايمان شامل حالشان نخواهد شد ، و اين معنا در جاى ديگر نيز آمده ، آنجا كه فرموده : « وَاللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ » « 2 » .
و بنا بر اين ، اشاره با كلمه « كذلك » به مضمون آيه قبلى است ، كه سخن از روگردانى مشركين از حق داشت ، كه اين روگردانى همان فسق از راه حق بود ، و در نتيجه در ضلالت واقع شدند ، چون بعد از حق چيزى به جز ضلالت نخواهد بود .
و بنا بر اين ، معناى آيه چنين است : اين چنين ، كلمه پروردگارت كه همان قضاى حتمى او عليه فاسقان است محقق و حتمى شد ، و آن كلمه و آن قضاء اين است كه فاسقان ايمان نخواهند آورد ، قضاى الهى اين چنين در خارج محقق شده و اينطور مصداق گرفته ، و آن مصداق
هامش
( 1 ) تفسير المنار ، ج 11 ، ص 358 .
( 2 ) و خدا مردم فاسق را هدايت نمىكند . « سوره مائده ، آيه 108 »