را وارد آتش كرد . و بعضى « 1 » در تاييد اين قول استدلال كردهاند به آيه شريفه « وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ » « 2 » ، چون اين آيات دلالت دارد كه خداى تعالى آل فرعون را از همان حين مردنشان و قبل از آنكه قيامت به پا شود عذاب مىكند ، ليكن بر خواننده پوشيده نيست كه اين آيات در خلاف آن منظورى ظهور دارد كه مفسرين نامبرده براى اثبات آن به اين آيات استدلال كردهاند ، به علت اينكه تعبير اين آيات در عذاب قبل از قيامت و عذاب بعد از قيامت دو جور است ، در باره عذاب قبل از قيامت فرموده : « عرضه بر آتش مىشوند » يعنى صبح و شام آتش را به آنان نشان مىدهند ، و در باره عذاب روز قيامت فرموده : « فرمان مىرسد كه آل فرعون را در شديدترين عذاب داخل سازيد » .
* ( « بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ » ) * ، كلمه « ورد » به معناى آبى است كه انسان و حيوانات تشنه به لب آن مىآيند و از آن مىنوشند ، راغب در مفردات گفته : كلمه « ورد » در اصل لغت به معناى قصد رفتن بسوى آب است و به تدريج در چيزهاى ديگر استعمال شده ، مثلا گفتهاند : « وردت الماء - به لب آب رفتم » و يا « أرد الماء - به لب آب مىروم » ، مصدر آن ورود و اسم فاعلش وارد و اسم مفعولش مورود است و نيز مىگويند : « و قد اوردت الإبل الماء - به تحقيق شتران به لب آب رسيدند » ، خداى تعالى نيز در قرآن آن را استعمال نموده ، در باره مسافرت موسى ( ع ) به طرف مدين و رسيدنش به لب آب آن محل فرموده : « وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ - همين كه به لب آب مدين رسيد » و كلمه « ورد » به معناى آبى است كه پس از تلاش انسان و حيوان و چرخيدنش به دنبال آن به گلويش مىريزد . « 3 »
و بنا به گفته وى در جمله مورد بحث استفاده و مجازگويى لطيفى به كار رفته چون آن هدف نهايى كه جنس انسان در تلاشهاى خود منظور دارد را تشبيه كرده به آبى كه انسانهاى لب تشنه به دنبالش مىچرخند و در نتيجه گوارايى سعادت و شيرينى رسيدن به هدف تشبيه شده به آن آبى كه پس از تلاش بسيار به گلوى لب تشنه مىرسد و معلوم است كه سعادت نهايى انسان عبارت است از رضوان الهى و خشنودى خدا و بهشت او ، و ليكن پيروان فرعون بعد از آنكه
هامش
( 1 ) تفسير المنار ، ج 12 ، ص 152 .
( 2 ) و بر آل فرعون بدترين عذاب كه همان عذاب غرق شدن باشد نازل شد و بعد از غرق شدن ، همه روزه ، صبح و شام بر آتش عرضه مىشوند تا آنكه قيامت برسد و در قيامت فرمان صادر مىشود كه آل فرعون را در شديدترين عذاب داخل سازيد . « سوره مؤمن ، آيه 45 و 46 »
( 3 ) مفردات راغب ، ماده ورد .