آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ » ) * ، محاذى و مقابل گفتار فرعون است كه سوره مؤمن آن را حكايت كرد كه ادعا مىكرد من شما را به راه رشد هدايت مىكنم ، و آيه مورد بحث مىخواهد اين ادعا را باطل و فرعون را در اين ادعا تكذيب كند و كلمه « رشيد » بر وزن فعيل صفت مشبهه از رشد است و رشد خلاف غى و گمراهى است ، يعنى : امر فرعون داراى رشد نيست تا بتواند به سوى حق هدايت كند بلكه داراى غى و جهالت است ، ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : « رشيد » در اينجا به معناى مرشد است .
و در اين جمله يعنى جمله * ( « وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ » ) * اسم ظاهر در جاى ضمير به كار رفته چون مىتوانست بفرمايد : « فاتبعوا امر فرعون و ما امره برشيد » و شايد فايده تكرار كلمه فرعون براى آن معنايى بوده كه خود اين كلمه داشته چون هر كسى از اين كلمه معناى تفرعن و طغيان را مىفهمد و در نتيجه از همين كلمه مىفهمد كه صاحب اين اسم نمىتواند داراى امرى رشيد باشد و معلوم است كه اين استفاده به هيچ وجه در ضمير راجع به اين كلمه نيست .
* ( « يَقْدُمُ قَوْمَه يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ » ) * يعنى فرعون در روز قيامت پيشاپيش قوم خود مىآيد زيرا در دنيا او را پيروى كردند و در نتيجه او به عنوان امامى از ائمه ضلالت ، پيشوايشان شده بود ، در جاى ديگر قرآن ( نيز ) سخن از اين پيشوايان ضلالت آمده و فرموده : « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ » . « 2 »
جمله * ( « فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ » ) * به دليل اينكه حرف « فاء » بر سر آن آمده تفريع و نتيجه گيرى از جمله قبل است و معناى مجموع دو جمله اين است كه : فرعون در قيامت پيشاپيش پيروان خود آمده و در نتيجه همه آنان را به لب آتش برده است . و اگر مطلب آينده را به لفظ ماضى تعبير كرده ، براى اين است كه يقينى بودن وقوع آن را افاده كند و بفهماند كه آمدن قيامت و پيشوا شدن فرعون براى قومش و رفتنشان در آتش آن قدر حتمى و يقينى است كه گويا واقع شده و شنونده آن را انجام شده حساب مىكند .
و چه بسا بعضى « 3 » گفتهاند كه : جمله مورد بحث تفريع بر جمله * ( « فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ » ) * مىباشد و در اين صورت معناى آن چنين مىشود كه : « اتبعوا امر فرعون فاوردهم الاتباع النار » - مردم ( آن زمان ) امر فرعون را پيروى كردند و همين پيروى كردن ، آنان
هامش
( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 18 ، ص 53 ، مجمع البيان ، ج 5 ، ص 190 ، ط ايران .
( 2 ) ما آن قوم را پيشوايانى كرديم كه خلق را بسوى آتش دعوت مىكنند . « سوره قصص ، آيه 41 »
( 3 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 191 ، چاپ ايران .