براى خود هر كارى را كه مىخواهد اختيار كند ، و به عبارتى ديگر او در هر فعلى كه به آن برخورد نموده و از آن مطلع شود ( هم ) مىتواند طرف انجام دادن آن فعل را انتخاب كند و ( هم ) مىتواند طرف ترك آن را برگزيند ، پس هر فعلى از افعال كه آوردنش براى آدمى ممكن باشد وقتى به انسان پيشنهاد شود انسان به حسب طبعش در سر يك دو راهى مىايستد و مىانديشد كه آيا اين فعل را انجام دهم و يا ترك كنم ، و اما در اصل اين اختيار مجبور و به عبارتى صحيحتر مضطر و ناچار است هر چند كه در انجام و ترك افعال مختار است و به همين جهت فعل را به او نسبت مىدهيم چون انسان به حكم فطرتش نسبت به فعل و ترك مطلق العنان است و اين انتخابش نه در طرف فعل و نه در طرف ترك مقيد به هيچ قيدى و معلول هيچ علتى غير از انتخاب خودش نيست و اين است معناى اينكه مىگوييم انسان تكوينا و به حسب خلقتش موجودى است آزاد .
و لازمه اين آزادى تكوينى يك آزادى ديگر است و آن آزادى تشريعى ( قانونى ) است كه در زندگى اجتماعيش به آن آزادى تمسك مىكند و آن اين است كه از ميان انواع طرقى كه براى زندگى اجتماعى هست طريق دلخواه خود را انتخاب كند و هر جور كه دلش مىخواهد عمل كند و احدى از بنى نوع او حق ندارد بر او استعلاء يافته و او را برده و بنده مطيع خود كند و اراده و عمل او را مالك گشته هواى دل خود و خواست خود را بر خلاف ميل او بر او تحميل كند براى اينكه افراد اين نوع ، همه مثل هم هستند هر حق و مزيت و . . . كه اين دارد غير اين نيز دارد از آن جمله طبيعت حر و آزاد است كه اگر اين دارد همه نيز دارند و نبايد يكى آقابالاسر ديگران باشد هم چنان كه قرآن كريم ( كه همه دستوراتش مطابق با فطرت است در اينجا نيز به همين حكم فطرى و طبيعى تصريح نموده ) مىفرمايد : « وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّه » « 1 » . و نيز فرموده : « ما كانَ لِبَشَرٍ . . . ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّه » « 2 » .
اين وضع انسان است نسبت به مثل خود و بنى نوع خود و اما نسبت به علل و اسبابى كه اين طبيعت و ساير طبيعتها را به انسان داده هيچ حريت و آزادى در قبال آن ندارد زيرا آن علل و اسباب ، مالك و محيط به انسان از جميع جهاتند و انسانها چون موم در دست آن علل و اسبابند ، اين علل و اسباب همانهايند كه با انشاء و نفوذ امر خود ، انسان را آن طور كه خواسته اند
هامش
( 1 ) اى اهل كتاب اين دعوت را بپذيريد كه ما ابناى بشر به جاى خداى تعالى بعضى از خودمان را ارباب بعضى ديگر نگيريم . « سوره آل عمران ، آيه 64 »
( 2 ) هيچ بشرى حق ندارد . . . پس به مردم بگويد بنده من باشيد نه بنده خدا . « سوره آل عمران ، آيه 79 »