دادن از آن خبرى است دروغ . و همچنين چگونه ممكن است وعده او باطل باشد با اينكه وعده او عبارت است از همان عملى كه او با ما خواهد كرد و فعلا براى ما غايب است و جنبه آينده را دارد كه احتمال دارد تحقق بيابد و يا تحقق نيابد ، ولى براى خداى تعالى كه كليه اسباب را به سوى آن وعده متوجه ساخته غايب نيست و ردخور ندارد .
پس ، دقت نظر در اين حقايق معناى ملك خداى تعالى نسبت به آسمانها و زمين را براى دانشپژوه متدبر روشن مىسازد و نيز روشن مىسازد كه لازمه اين چنين مالكيت اين است كه وعده او حق و غير قابل ترديد باشد ، و ترديد آن به جز جهل به مقام خداى تعالى هيچ انگيزه اى نداشته باشد .
و به همين جهت خداى تعالى در آيه مورد بحث نخست فرموده : * ( « أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّه حَقٌّ » ) * و آن گاه اضافه كرده كه : * ( « وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ » ) * و در آخر ، يعنى در يك آيه ديگر در بيان مالكيت خود و ذكر نمونه اى از آن فرموده : « * ( هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ ) * - او زنده مىكند و مىميراند » .
* ( « هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * در اين جمله بر مطلب آيه قبلى كه راجع به مالكيت خداى تعالى نسبت به نوع انسان بود احتجاج و استدلال شده است . گويا مىفرمايد : تمامى امور شما انسانها از زندگى ، مرگ و برگشتتان به سوى خداى تعالى به خدا مربوط است و با اين حال چگونه مىتوانيد بگوئيد : ملك خداى تعالى نيستند ؟
بحث روايتى
در تفسير قمى است كه در روايت ابى الجارود از امام باقر ( ع ) آمده كه در معناى آيه * ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُه بَياتاً » ) * فرموده : يعنى عذاب او در شب و يا در روز بر شما نازل شود * ( « ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْه الْمُجْرِمُونَ » ) * پس اين عذابى است كه در آخر الزمان بر فاسقان اهل قبله كه منكر نزول عذاب بر خود هستند نازل خواهد شد . « 1 »
مؤلف : اين روايت با آيات مورد بحث تاييد مىشود ، و بيان قبلى ما را تاييد مىكند .
و در همان كتاب به سند خود از حسن بن موسى الخشاب از مردى ، از حماد بن عيسى از كسى كه براى او روايت كرده از امام صادق ( ع ) روايت آورده كه گفت : شخصى از
هامش
( 1 ) تفسير قمى ، ط . نجف ، ج 1 ، ص 312 .