حفظ حقيقت و اثر خود ، در يك امر خارج از ماده و آثار ماده و بيرون از حد و نهايت عمل نموده و اثر باقى بگذارد ؟ چشم ما سببى است از اسباب مادى كه سببيتش تنها در امور مادى است و محال است عمل آن متعلق به چيزى شود كه هيچ اثرى از ماديت و خواص ماديت را ندارد .
بنا بر اين بطور مسلم اگر موسى ( ع ) در آيه مورد بحث تقاضاى ديدن خدا را كرده غرضش از ديدن غير اين ديدن بصرى و معمولى بوده ، و قهرا جوابى هم كه خداى تعالى به وى داده نفى ديدنى است غير اين ديدن ، چه اين نحو ديدن امرى نيست كه سؤال و جواب بردار باشد ، موسى آن را تقاضا كند و خداوند دست رد به سينه اش بزند .
خواهيد گفت پس معناى رؤيت خدا در آيه مورد بحث و همچنين در آيه « وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » « 1 » و آيه « ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى » « 2 » و آيه « مَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ اللَّه فَإِنَّ أَجَلَ اللَّه لآتٍ » « 3 » و آيه « أوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّه بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ » « 4 » و آيه « فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّه فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّه أَحَداً » « 5 » و نيز آيات بسيار ديگرى كه رؤيت خدا و لقاى او را اثبات مىكند چيست ؟ و آيا شما بين اين آيات و آياتى كه صريحا امكان رؤيت را نفى مىكند مانند جمله « لن ترانى » از آيه مورد بحث و همچنين مانند آيه « لا تُدْرِكُه الأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصارَ » « 6 » و امثال آن چگونه جمع مىكنيد ؟ و به چه بيانى منافاتى را كه بين اين دو دسته از آيات به چشم مىخورد بر طرف مىسازيد ؟
جواب اين سؤال را ديگران هم داده و گفتهاند : مراد از اين رؤيت قطعىترين و روشنترين مراحل علم است ، و تعبير آن به رؤيت براى مبالغه در روشنى و قطعيت آن است ، چيزى كه هست بايد دانست حقيقت اين علم كه آن را علم ضرورى مىناميم چيست ؟ چون از
هامش
( 1 ) بعضى چهره ها آن روز شاداب است و سوى پروردگار خويش نگران است . سوره قيامت آيه 23
( 2 ) و قلب وى آنچه را بديد تكذيب نكرد . سوره نجم آيه 11
( 3 ) هر كه اميد دارد به پيشگاه خدا رود وعده خدا آمدنى است . سوره عنكبوت آيه 5
( 4 ) مگر پروردگارت بس نيست كه او به همه چيز گواه است . بدانيد كه آنها از رفتن به پيشگاه پروردگارشان به شك اندرند . بدانيد كه خدا به همه چيز احاطه دارد . سوره حم سجده آيه 54
( 5 ) هر كه اميد دارد به پيشگاه پروردگار خويش رود بايد عمل شايسته كند ، و هيچ كس را در عبادت پروردگار شريك نكند . سوره كهف آيه 110
( 6 ) او را هيچ چشمى درك نمىكند و حال آنكه او بينندگان را مشاهده مىكند . سوره انعام آيه 103