حفظ مىكند .
* ( « رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ » ) * پس از آنكه قوم شعيب را در صورتى كه به كيش آنان بر نگردد تهديد به اخراج نمودند ، و شعيب هم بطور قطع آنان را از برگشتن به كيش و ملت آنان مايوس نمود اينك به خداى خود پناه برده و براى خود و يارانش فتح و پيروزى طلب مىكند ، و مقصودش از فتح ، همانا حكم كردن بين دو فريق است ، چون فتح بين دو چيز ، مستلزم جدا كردن آن دو از يكديگر است ، و اين كلام خود كنايه از يك نحو نفرينى است كه باعث هلاكت قوم است ، و اگر صريحا هلاكت آنان را از خداوند طلب نكرد ، و اهل نجات و اهل هلاكت را معلوم نساخت ، براى اين بود كه حق را به صورت انصاف بگيرد ، و نيز براى اين بود كه با علم و اطمينانى كه به عنايت پروردگارش داشته و مىدانست كه به زودى او را يارى خواهد نمود ، رسوايى و بدبختى نصيب كفار خواهد گرديد ، خواست تا در حرف زدن رعايت ادب را نموده ، امر را به خدا واگذار نمايد ، هم چنان كه در جمله * ( « فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّه بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ » ) * آن را مرعى داشت .
* ( « خَيْرُ الْحاكِمِينَ » ) * و * ( « خَيْرُ الْفاتِحِينَ » ) * از اسماء حسناى پروردگار است ، و ما در سابق در باره معناى حكم و همچنين در همين گذشته نزديك در باره معناى فتح بحث نموده و به زودى در تفسير آيه « وَلِلَّه الأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوه بِها » « 1 » در باره همه اسماء حسناى پروردگار بحث خواهيم كرد .
* ( « وَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه . . . » ) *
در اين جمله كفار ، مؤمنين به شعيب و كسانى را كه بخواهند به او ايمان آورند تهديد مىكنند ، و اين همان عمل زشتى است كه شعيب در جمله * ( « وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه » ) * آنان را از ارتكاب آن نهى فرموده بود ، و اگر در اينجا از همه اقسام كارشكنىهاى آنان خصوص اين گفتارشان را اسم مىبرد در حقيقت براى اين است كه زمينه را براى جمله * ( « الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ » ) * فراهم نمايد .
البته احتمال هم دارد كه اتباع در اين جمله به معناى ظاهرى و عرفى كلمه كه همان پيروى آدمى است ، بوده باشد ، و كفار بعد از اين گفت و شنودها اطمينان پيدا كرده باشند كه گروندگان به آن حضرت به زودى دنبال وى راه افتاده ، از سرزمين خود مهاجرت مىكنند لذا گفتهاند : « اگر بدنبال شعيب به راه بيفتيد بطور يقين زيانكار خواهيد بود » تا به اين وسيله شعيب
هامش
( 1 ) سوره اعراف آيه 180