* ( « وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها » ) * متعرض است كه مفادش اين است كه بطور كلى اشخاص هيچ عمل زشتى نمىكنند مگر اينكه خود صاحبان عمل ، وزر و و بال آن را به دوش خود خواهند كشيد ، و هيچ كس وزر ديگرى را به دوش نمىكشد ، و اين آثار سوء هم چنان باقى است تا روزى كه خلايق به سوى پروردگار خود بازگشت كنند ، و پروردگار با كشف حقايق اعمال بندگان جزاى آنان را بدهد .
مسلما وقتى مفرى از اين جزا نباشد ، و مالك روز جزا خداى تعالى باشد پس قهرا تنها او متعين براى پرستش است نه ديگران كه مالك چيزى نيستند .
و استدلال از طريق نشاه دنيا را جمله * ( « وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ . . . » ) * متعرض است ، و حاصلش اين است كه اين نظام عجيبى كه در زندگى دنيوى شما حكومت مىكند ، و اساس آن مساله خلافت نسل شما بشر در زمين و اختلاف شؤون شما به بزرگى و كوچكى ، ضعف و قوت ، ذكوريت و انوثيت ، غنا و فقر ، رياست و مرؤسيت و علم و جهل و غير آن است گر چه نظامى است اعتبارى و قراردادى و ليكن به دنبال تكوين پيدايش يافته و به آن منتهى مىشود ، پس در حقيقت به وجود آورنده اين نظام هم خداى تعالى است ، و منظورش از به وجود آوردن آن امتحان و تربيت شما است ، پس همو رب و پرورش دهنده شما است ، و آن كسى كه سعادت شما را تدبير مىكند و فرمانبران را به سعادت مقدرشان رسانيده ستمگران را وامىگذارد .
از آنچه گذشت معلوم شد كه مجموع دو جمله * ( « وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » ) * يك معنا را افاده مىكنند ، و آن اين است كه : هر كس هر چه مىكند مانند سايه اى به دنبالش هست ، و از او به ديگرى تجاوز نمىكند ، و اين مفاد آيه « كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ » « 1 » است كه مىفرمايد : هر كس گروگان عملى است كه كرده .
* ( « وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ . . . » ) *
« خلائف » جمع « خليفه » است . و معناى آيه اين است كه : او كسى است كه بعضى از شما را جانشين بعضى ديگر نموده و نسلى از شما پس از نسلى در زمين به وجود مىآورد . و يا معنايش اين است كه : شما را در زمين خليفه خود قرار داده ، و معناى « خليفه » در تفسير آيه « إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً » « 2 » در جلد اول اين كتاب گذشت ، و معناى آيه مورد بحث از بيانى كه گذشت روشن مىشود . نكته اى كه باقى مانده اين است كه خداوند اين سوره را با
هامش
( 1 ) سوره مدثر آيه 38
( 2 ) سوره بقره آيه 30