آيه اى است كه مستلزم استقرار ملكه كفر و انكار در نفوس آنان باشد بطورى كه نتوانند به مساله توحيد اذعان و ايمان پيدا كنند ، و دلهايشان به حق اقبال نكند ، و اگر هم به زبان اعتراف كنند از ترس عذابى باشد كه با آن روبرو شدهاند ، هم چنان كه فرمود : « وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ » « 1 » و نيز فرمود : « وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ، قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ » « 2 » چون ظاهر آيه اين است كه مراد از فتح ، فتح پيغمبر و پيروزى وى به وسيله حكم شدن بين او و بين امت او است ، هم چنان كه شعيب ( ع ) نيز اين قسم فتح را از خداى تعالى مسألت نموده و خداوند از قول وى چنين حكايت كرده است : « رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ » « 3 » و نيز از قول ساير پيغمبران حكايت كرده و فرموده : « وَاسْتَفْتَحُوا وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ » « 4 » .
و يا آمدن عذابى است از ناحيه خداوند كه برگشت نداشته مفرى از آن نباشد ، و ايشان را مضطر به ايمان كند تا بلكه با ايمان آوردن خود را از آن عذاب برهانند ، و ليكن ايمانشان سودى نبخشد ، چون ايمان وقتى اثر دارد كه از روى اختيار باشد ، هم چنان كه فرموده : « فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّه وَحْدَه وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِه مُشْرِكِينَ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّه الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِه وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ » « 5 » پس اين امور يعنى آمدن ملائكه و يا آمدن پروردگار و يا آمدن بعضى از آيات پروردگار همه امورى هستند كه به وقوع پيوستن آن همراه با قضاى به قسط و حكم به عدل است ، و مشركين كه هيچ حجتى و موعظتى در آنان اثر نمىكند جز همين پيشامدها را نخواهند داشت
هامش
( 1 ) و چون عذاب براى آنان واجب شود ، جنبده اى از زمين بيرون آريم تا به آنها بگويد كه اين مردم به آيه هاى ما يقين نداشتند . سوره نمل آيه 82
( 2 ) و مىگويند : اگر راست مىگوييد پيروزى موعودتان كى مىرسد بگو : روز فيروزى ، كافران را ايمان آوردنشان سود ندهد و مهلتشان ندهند . سوره سجده آيه 28 - 29
( 3 ) پروردگارا ميان ما و قوممان به حق داورى كن كه تو بهترين داورانى . سوره اعراف آيه 89
( 4 ) و فيصل كار خواستند و هر گردنكش ستيزه جويى نوميد گرديد . سوره ابراهيم آيه 15
( 5 ) و آن گاه كه شدت قهر و عقاب ما را به چشم ديدند در آن حال گفتند ما به خداى يكتا ايمان آورديم و به همه بتهايى كه شريك خدا گرفتيم كافر شديم . اما ايمانشان پس از ديدن مرگ و مشاهده عذاب ما بر آنها هيچ سودى نبخشيد ، سنت خدا چنين در ميان بندگان حكم فرما بوده ، و آنجا كافران زيانكار شدهاند . سوره مؤمن آيه 85