اگر چه خودشان از آن غافل باشند ، آرى پيشامدى كه دارند واقع خواهد شد چه بدانند و چه ندانند .
بعضى از مفسرين گفتهاند : استفهامى كه در آيه شريفه است از باب تهكم و استهزا است و معنايش اين است كه اين مشركين از تو مطالبه حجت نمىكنند ، بلكه مقصودشان اين است كه تو اقتراحات و درخواستهاى بيجاى آنان را عملى سازى ، چون مشركين از رسول خدا ( ص ) خواسته بودند كه وى وسيله ديدن خدا را برايشان فراهم سازد ، و يا ملائكه بر آنان نازل گردد ، و يا آن حضرت مانند پيغمبران گذشته عذابى بر آنان بفرستد .
اين وجه خيلى بعيد نيست ، و ليكن آن چنان كه با صدر آيه سازگارى دارد با ذيل آن كه مىفرمايد : * ( « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ . . . » ) * سازگار نيست ، زيرا ذيل آيه در مقام بيان حقايق و تفصيل آثار است ، و اين با تهكم جور نمىآيد .
* ( « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ . . . » ) *
اين آيه اثر و خاصيت روز بروز و ظهور اين آيات را كه در حقيقت خصوصيت و اثر خود آيات نيز هست شرح مىدهد ، به اين بيان كه ايمان در روز ظهور آيات وقتى مفيد است كه آدمى در دنيا و قبل از ظهور آيات نيز به طوع و اختيار ايمان آورده و دستورهاى خداوند را عملى كرده باشد . و اما كسى كه در دنيا ايمان نياورده و يا اگر آورده در پرتو ايمانش خيرى كسب نكرده و عمل صالحى انجام نداده ، و در عوض سرگرم گناهان بوده چنين كسى ايمانش ، كه ايمان اضطرارى است ، در موقع ديدار عذاب و يا در موقع مرگ سودى به حالش نمىدهد ، هم چنان كه فرموده : « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ » « 1 » .
نكته لطيفى كه علاوه بر نظم بديع و بى سابقه در آيه به كار رفته اين است كه سه مرتبه كلمه « ربك - پروردگارت » در آيه تكرار شده ، و اين بدان خاطر است كه رسول خدا ( ص ) را در برابر دشمنانش تاييد كرده باشد ، چون مشركين هميشه در برابر آن جناب بداشتن بتها افتخار و مباهات مىكردند ، خداى تعالى خواست تا آن جناب هم پروردگار خود را به رخ آنان بكشد ، و به چنين مددكارى افتخار نمايد ، و در نتيجه در كار دعوت خود پشتگرم باشد ، اگر مؤثر واقع شد و كارى از پيش برد كه چه بهتر و گر نه از ناحيه قضاى
هامش
( 1 ) و توبه نيست براى كسانى كه اعمال بد انجام مىدهند تا وقتى كه مرگ يكى از ايشان فرا مىرسد مىگويد من اكنون توبه كردم . سوره نساء آيه 18