ربوبيت را ندارد . هم چنان كه قسمت ديگر از كلمات وى كه فرمود : « يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً » « 1 » و همچنين اين قسمت از كلماتش كه قرآن كريم آن را حكايت كرده و فرموده : « إِذْ قالَ لأَبِيه وَقَوْمِه ما تَعْبُدُونَ ، قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ ، قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ ، أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ ، قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ » « 2 » اشاره به اين معنا دارد . زيرا نخست از آنان مىپرسد چه مىپرستيد ؟ مثل اينكه اصلا از معبود آنان اطلاعى ندارد . و وقتى در جوابش اجسام و هيكلهاى بى شعور را به خدايى معرفى مىكنند ، اين بار مىپرسد آيا اين خدايان شما داراى علم و قدرت هستند يا نه . و در اين سؤال نيز مانند آيه مورد بحث ، وصف مخصوص صاحبان عقل يعنى : « يسمعون » ، « ينفعون » و « يضرون » را به كار برده ، و همه اينها همانطورى كه گفته شد ، براى اشاره به اين است كه معبود بايستى داراى عقل و شعور باشد .
* ( « فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي . . . » ) *
« بزوغ » به معناى طلوع است . قبلا بيان كرديم كه چگونه كلمه « فلما » قضيه را به ما قبل خود مربوط و متصل مىسازد و نيز گفتيم كه جمله * ( « هذا رَبِّي » ) * بر سبيل افتراض و يا مماشات با خصم است .
* ( « لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ » ) * - اين جمله به منزله كنايه از بطلان ربوبيت قمر است ، چرا كه آن جناب در آغاز بحث ، ربوبيت كوكب را به ملاك غروب كردن كه ملاكى است عام ، ابطال كرده بود . آن گاه وقتى به ماه مىرسد و مىبيند كه آن نيز غروب كرد ، برمىگردد به آن حرفى كه در باره كوكب فرموده بود : « من غروب كنندگان را دوست نمىدارم » لا جرم بدون اينكه دوباره همان حرف را تكرار كند ، به كنايه از آن گفت : « اگر پروردگار هدايتم نكند . . . » ، و اين كلام به خوبى مىفهماند كه گفتار قبلىاش كه فرموده بود :
« ماه پروردگار من است » نيز ضلالت است ، و اگر بخواهد بر آن ضلالت ايستادگى به خرج دهد ، يكى از همان گمراهانى خواهد بود كه قائل به ربوبيت قمر بودند .
هامش
( 1 ) اى پدر ! چرا مىپرستى چيزى را كه نه مىشنود و نه مىبيند و نه تو را در حاجتى دستگيرى نموده و از آن بىنيازت مىسازد ؟ سوره مريم آيه 42
( 2 ) به ياد آر آن زمانى را كه ابراهيم به پدر و قومش گفت : چه چيزى را پرستش مىكنيد ؟ گفتند :
بتهايى را مىپرستيم و برايشان خاضع مىشويم . گفت : آيا وقتى آنها را بخوانيد دعايتان را مىشنوند ؟ و آيا اين بتها براى شما نفع و ضررى دارند ؟ گفتند نه و ليكن پدران خود را يافتيم كه اين چنين مىكردند .
سوره شعراء آيه 70 - 74