نمىداند ، اختلاف به شدت و ضعف در ماهيت را به تغاير نوعى ماهيت ارجاع مىدهد ، و مىفرمايد : گر چه يك ماهيت ، مانند عدالت گاهى راسخ در نفس است و گاهى نيست ، اما شدت و ضعف در اين ماهيت آن را به دو نوع متغاير ، متمايز مىسازد . يعنى مرتبهء شديد و راسخ از عدالت كه ملكه ناميده مىشود ، يك ماهيت نوعى دارد و مرتبهء ضعيف و غير راسخ كه حال ناميده مىشود يك ماهيت نوعى ديگر دارد .
اما كسانى كه تشكيك در ماهيت را جايز مىدانند مىگويند : همانطور كه در وجود ، مراتب شديد و ضعيف هست ، در ماهيت واحد هم مراتب شديد و ضعيف وجود دارد . از اين رو مرتبهء شديد و ضعيف از عدالت دو نوع مختلف از ماهيت نيستند بلكه دو ظهور از يك ماهيت مىباشند .
واضح است كه كيف نفسانى مربوط به اجسام بىجان نيست ، بلكه مربوط به موجوداتى است كه داراى نفس هستند . لذا در تعريف آن گفتند : « وهى ما لا يتعلق بالاجسام على الجملة » .
تغاير اراده و شهوت
متن
والكيفيّات النفسانيّة كثيرة ، وإنما . . . المؤكَّد الذي عرّفها به بعضهم .
ترجمه
كيفهاى نفسانى فراوانند ، لكن حكما ، از ميان همهء آنها تنها به ذكر تعدادى پرداختهاند كه بحث از آنها اهميت بيشترى دارد . يكى از آنها اراده است . ملا صدرا در اسفار مىگويد : « 1 »
« چنين به نظر مىرسد كه معناى آن نزد عقل واضح هست و با غير خود مشتبه نيست . آرى آوردن تعبيرى كه بيانگر حقيقت آن باشد ، دشوار است .
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 113