و متر نيست بلكه از سنخ درجه است و صحيح نيست كه گفتهشود نصف ياثلث ماهيت زاويه . بلكه زاويه از حيث عروض آن بر كم مقدارى ، قابل تقسيم هست اما از حيث كيف مختص به كم قابل تقسيم نيست . اگر زاويهاى را با متر محاسبه كنيم آن ديگر زاويه نيست بلكه از سنخ مقدار و مقوله كم است نه مقولهء كيف .
يكى از خواص زاويه آن است كه با درجه سنجيده شود و بيان فاصلهء دو خط يا دو سطح را بنمايد اگر دو خط كه هر كدام يك يا ده يا صد متر طول دارند مستقيماً بر هم عمود فرود آيند در همهء اين فرضها زاويهء نود درجه به وجود خواهد آمد نه كمتر و نه بيشتر هر مقدار كه خط ، كم ، يا زياد شود زاويه به همان حال نود درجه باقى خواهد ماند و تغييرى در حال زاويه پديد نخواهد آمد معلوم مىشود كه زاويه از آن جهت كه زاويه است با كم و زياد شدن طول خط يا سطح ، كوچك و بزرگ نمىشود و داراى ماهيت واحد و غير قابل تقسيمى است اما اين كه زاويه با ما نسبت ندارد اين بدان جهت است كه زاويه از آن جهت كه زاويه است بيان مقدار دو خط يا بيان مقدار جسم را مىكند و از اين جهت نسبتى با ما ندارد بلكه فقط بيان كنندهء مقدار دو يا چند حد است و بس .
اما اگر نسبتى پيدا مىكند اين نه از آن جهت كه زاويه است و از سنخ مقولهء كيف مىباشد بلكه از جهت معروض آن كه كم است مىباشد بله دو خط يا دو سطح با ما نسبت دارند اما آن دو هيچ كدام از مقولهء كيف نيستند بلكه از مقولهء كم مىباشند .
نكتهء ديگر اين كه در تعريف زاويه گفتهاند كه از تلاقى دو خط در يك نقطه ، زاويه پديد مىآيد . شيخ الرئيس پا از اين فراتر گذارده و گفته است ، هيئتى كه از تلاقى دو سطح مكعب - كه در يك خط تلاقى مىكنند - پديد مىآيد آن هم زاويه است ؛ به دليل آن كه خواص زاويه را دارد . يعنى شيخ وجود دو خط در ايجاد زاويه را شرط نمىداند ، بلكه تلاقى دو سطح را هم كه در يك خط تلاقى مىكنند مانند دو سطح از يك كتاب نيمهباز ، در پيدايش زاويه ، كافى مىداند .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 679
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٧٩