تعريف كيف از نظر صدرالمتألهين
متن
قال صدر المتألهين : « المقولات لمّا كانت . . . في الأربعة على الإستقراء .
ترجمه
صدرالمتألهين مىگويد : « 1 »
« از آن نظر كه مقولات ، اجناس عاليهاى هستند كه فوق آنها جنسى نيست ، امكان اينكه بتوان براى آنها تعريف حدى آورد وجود ندارد . از اين جهت تعاريفى كه براى آنها آورده مىشود رسمهاى ناقصى هستند كه در آنها به ذكر خواص آنها اكتفا شدهاست تا از ديگران تميز يابند .
و در مورد « مقولهء كيف » به خاصهء لازمى كه شامل باشد دست نيافتهاند ، مگر اين كه گفتهاند كه آن مركب از عرضيت و مغايرت با كم و اعراض نسبى است . و سرانجام آن را چنين تعريف كردهاند كه كيف ، عرضى است كه با كم و اعراض نسبى مغايرت دارد .
لكن اين تعريف ، تعريفى است كه از نظر شناخت و عدم آن با موضوع تعريف شده ، يكسان است .
چون اجناس عاليه ( مقولات ) برخى از برخى ديگر اجلى نيستند ( تا معرّف ى ديگر واقع شوند ) . و اگر اين كار ( يعنى تعريف مقولهاى به مقولهء ديگر ) جايز باشد ، در ساير مقولات هم بايد چنين كارى جايز باشد . بلكه در آنها اولويت دارد ؛ چون مقولات نسبية شناخته نمىشوند مگر بعد از شناخت معروضات آنها كه كيفيات باشند . از اين رو در تعريف كيف از ذكر مغايرت آن با كمّ و اعراض نسبى عدول كردهاند و به دنبال خاصهاى رفتهاند كه اجلى از اين باشد .
كيف ، در تقسيم اولى به چهار قسم كلى منقسم مىشود . و آنها عبارتند از كيفيات محسوس ، كيفيات نفسانى ، كيفيات مختص به كميات و كيفيات استعدادى . اعتماد حكما در حصر مذكور استقرا و پژوهش بوده است . « 2 »
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 58 - 59
( 2 ) . اسفار ، ج 4 ، ص 61