ثانياً اين كه كيف قبول قسمت و نسبت نمىكند . مثلًا رنگ زرد يا سياه را نمىتوان به دو قسم ، تقسيم كرد و گفت دو نيم زرد يا دو نيم سياه ، مگر به تبع معروض آنها يعنى به تبع چيزى كه اين رنگها بر او عروض مىنمايند . مثلًا رنگ زرد عارض بر كاغذ شده مىتوان او را به تبع كاغذ به دو نيم تقسيم كرد و گفت دو رنگ زرد اما صرف نظر از معروض آنها خود رنگ تقسيمپذير نيست . همانطور كه نمىتوان ميان رنگى با رنگ ديگر نسبت تقابل يا تجانب يا ديگر نسبتها برقرار كرد مگر به تبع معروض آنها . مثلًا بگوييم اين صفحهء كاغذِ زرد رنگ مقابل يا در جنب آن صفحهء كاغذ زرد رنگ قرار دارد اما صرف نظر ازمعروض رنگها خود رنگِ زرد تقابل يا تجانب برنمىدارد .
با قيد عدم قبول قسمت كم را خارج مىسازد زيرا كم ذاتاً قبول قسمت مىكند و مىتوان يك خط يك مترى را به دو نيم خط تقسيم كرد و ثالثاً با قيد عدم قبول نسبت ميان كيفيات ، مقولات هفت گانهء نسبى ، يعنى اضافه ، اين ، متى وضع ، جِدَه و فعل و انفعال خارج مىشوند زيرا نسبت در اين مقولات عين ذات آنها مىباشد .
و با قيد لذاته در تعريف داخل مىسازد كيفيات و امورى كه مستقيم و بىواسطه قبول قسمت و نسبت نمىكنند . اما به طور عرضى و به تبع موضوعات خود مىتوانند بكنند . مثلًا يك كاغذ سفيد يا سياه را به دو نيم تقسيم كنيم . در اين تقسيم ، سفيدى و سياهى هم تقسيم شدند ، اما نه ذاتاً بلكه به تبع موضوع خود كه همان كاغذ باشد .
بنابراين ، قبول قسمت و نسبت عرضى ، داخل تعريف هست . حاصل سخن اينكه برخى مقولات ذاتاً قبول تقسيم مىكنند مانند مقولهء كم و برخى از مقولات ذاتاً داراى نسبت هستند مانند مقولهء اضافه همچون تضايف ميان ابوّت و نبوّت كه نسبت ذاتى آن است اما در مقولهء كيف نه قسمت نهفته شده است و نه نسبت فى المثل حرارت فى نفسه و با قطع نظر از معروض خود قابل تقسيم نيست همانطور كه فى نفسه با چيزى نسبت هم ندارد .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 654
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٦٥٤