تأسف و حسرت است و اينجا منظور ترس از خود مدت و عمر گذشته نيست ، بلكه منظور ترس از عقوبت و كيفر بر اعمال گذشته است . كه مبادا خداى قهار او را در آينده بكيفر اعمال گذشتهاش برساند پس خوف و ترس از آينده مىشود بنا بر اين ، معناى حديث اين است مؤمن عمل و كردارش ميان دو سبب خوف است سبى كه گذشته يعنى اعمال گذشته و سببى كه آينده است يعنى اعمال آينده او كه هر دو سبب و علت ترس و خوف او است ترس از كيفر بر اعمال گذشته و ترس از كيفر بر اعمال و گناه احتمالى آينده .
لا يدرى ما اللَّه قاض فيه
نميداند كه خداوند با او چه مىكند چه از لحاظ مصائب دينى و آزمايشات دينى و چه مصائب و كيفرهاى دنيوى .
فليأخذ العبد من نفسه لنفسه .
يعنى بايد جديت و كوشش در طاعت و عبادت نموده و با اعمال صالحه به خود رياضت دهد در اين مدت كوتاه چند روزه براى دستيابى بآسايش ابدى و نعمت دائمى
و من دنياه لآخرته
. يعنى آنچه كه در دست دارد از دنيا به منظور تحصيل آخرت انفاق و بخشش نمايد .
و في الشّبيبة قبل الكبر
. در بعضى از نسخهها چنين است و شبيبة بر وزن سفينه با دو باء جوهرى گفته . شباب يعنى جوانى و شبيبه هم به اين معنا است كه مقابل شيب يعنى پيرى است و در بعضى نسخهها شيبه آمده يعنى بزرگسالى و ايام سفيدى مو . و بنا بر معناى اول كه ظاهر همان است معناى حديث اين است كه انسان بايد در سن جوانى پيش از ايام پيرى عمل و كوشش كند چون ممكن است بپيرى نرسد و اگر هم رسيد در هر دو حال عمل و جديت كرده كه هر دو فرصت را بدست آورد . و نيز انسان در ايام جوانى نيروى بيشترى براى عمل دارد و اگر در فصل شباب و جوانى مراقب رفتار شد و كوشش بيشترى نمود قهرا عمل صالح و پرداختن بعبادت و طاعت ملكه و يك حالت ثابت و راسخ نفسانى مىشود و در نتيجه در ايام پيرى همان اعمال را با سهل و آسانى انجام ميدهد چون از جوانى عادت كرده و نيز اگر در فصل شباب و ايام جوانى بعبادت و اطاعت بپردازد و از گناه خوددارى نمايد آئينه دل همچنان صاف و پاك مينمايد ، بلكه جلاء بيشترى پيدا مىكند و آن تيرهگى و آلودگى كه در اثر فسق و معصيت دل را فرا ميگيرد در دل چنين جوانى راه نمىيابد ولى اگر در ايام جوانى در اطاعت و انجام وظيفه سستى كند و با گناه و معصيت دل خود را چركين و آلوده نمايد خيلى مشكل است كه بعدا موفق بجبران اين تيرهگى و كدورت قلب شود گر چه عملا گناهان را ترك كند ولى آن جلاء و صفاى كامل دل بدشوارى بدست مىآيد و بنا بر نسخه ديگر كه شيبه يعنى پيرى منظور از كبر ايام نهايت پيرى و شيخوخت است كه معنا چنين مىشود . انسان سزاوار است ايام بزرگسالى و اوائل روزگار پيرى را غنيمت بداند و اين ايام را صرف در طاعت بندگى نمايد پيش از رسيدن ايام از
بحار الأنوار (ج67 و 68) (فارسى) — صفحة 372
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٣٧٢