يكى دو مورد مشخص حتى در محافل خودشان هم قدم مثبتى برنداشته بودند . در سالهاى 1920 رغبت زنان به آموزش و پرورش و فعاليتهاى اجتماعى بيشتر شد ، زنهاى باشخصيتى همچون خانم ساروجينى نايدو « 1 » كه هم شاعر بود و هم سياستمدار و يا بيگم شاهنواز و بعدها خانم پانديت « 2 » پيدا شدند . اما عامل منحصر به فردى كه بيش از هر رويداد ديگرى به اين جريان سرعت بخشيد ، نهضت مقاومت مدنى 31 - 1930 بود . احساسات چنان به هيجان آمده بود كه زنان فعال اجتماعى به عضويت كنگره درآمده و در تظاهرات عليه مشروب فروشىها و لباس فروشىها شركت و راهپيمايى كردند . هزاران هزار زن از گوشهء خانهها و انزوا بيرون آمدند تا پشتيبانى خود را از نهضت ملى نشان دهند . پارهاى از اين زنان آن چنان با حرارت و فعال بودند كه گاهى - مثلا در دهلى - رهبرى نهضت كنگره را به دست گرفتند ، تا آن كه سرانجام دستگير شده به زندان افتادند . روى هم رفته بسيارى از آنان كه روانه زندان گشتند ، چنان انضباط و فداكارى از خود نشان دادند كه رقيب رزمندگان تربيت شده زير دست گاندى شدند . اين گام بزرگ رو به جلو با تشويق آشكار گاندى در خانقاه خود او ، و در ديگر نقاط با پشتيبانى نهرو ، باز هم گسترش بيشتر يافت . خواهر نهرو در نخستين كابينه كنگره در « ولايات متحده » يكى از وزرا بود . سارو چينى نايدو يكى از اعضاء با نفوذ كميتهء كنگره بود . در آن موقع كه زنها رو به جلو حركت مىكردند اعضاء محافظهكار كنگره از روى اجبار ساكت بودند . در اين دوره كه زنان مختصر جاى پاى در صحنه فعاليتهاى اجتماعى پيدا كردند . جاى پايى كه بعدها ، با گذشت سالها ، فراختر و محكمتر شد . هندوستان مستقل زنانى را داشته است كه استاندار ايالتها بوده ، نخستوزير شده و در دولت مركزى وزير كابينه بودهاند . سالهاى سال مشاور امور خارجى نهرو ، يك زن بود .
هامش
( 1 ) .Sarojini Naido( 2 ) .Pandit