دريايى و در اختيار داشتن منابع وسيعتر و پشتيبانى مداومتر از سوى اروپا بود . در هر دو طرف رهبران توانمندى چون دوپليكس و دوبوسى در ميان فرانسويان و رؤسايى چون كلايو ، پيگو ، و لارنس در ميان انگليسىها وجود داشت . امّا انگليسىها مديران درجه دوم با كفايتترى داشتند كه با يكديگر صميمانه همكارى مىكردند . هر چند هندىها فرانسويان را جذابتر مىيافتند ، امّا انگليسىها به علّت تجربهء دراز مدت مىدانستند كه با هندىها چگونه بايد برخورد داشت و رفتار كرد . امّا نتايج اين مبارزه ، كه امروز طبيعى است محلى و بىاهميت بنمايد ( در واقع نيز تمام عمليات محدود و مختصر بود ) ، تنها منحصر به اين نبود كه قلمرو هندوستان براى انگليسيان بىرقيب گذاشته شود . جريان اين مبارزه باعث پيدايش الگوهايى شد كه به شدّت در چگونگى برخورد آنان با مسائل بسيار حياتىتر بنگال تأثيرى سرنوشتساز گذاشت . يكى آمادگى هندىها براى مددجويى از بيگانگان بود با اين تصور كه دخالت آنان در هر اختلاف و منازعهء محلى نتيجهاى قطعى به بار مىآورد .
نكتهء ديگر اين كه اروپاييان اطمينان پيدا كردند نيروهاى مسلح آنان ، در شرايط هندوستان ، بر نيروهاى مسلح محلى برترى دارد . برترى ناشى از تعليم و انضباط نسبت به سپاهى كه فاقد اين صفات بود . همچنين قدرت آتش سنگين تفنگها و توپهاى اروپاييان مىتوانست حملهء سوارهء نظام دشمن را ، پيش از آن كه به صف پياده نظام برسد ، در هم شكند . اينگونه بود كه قدرت بازوى اصلى نيروهاى مسلح بىاثر شد و مانند ايام گذشته پياده نظام كوچك ، امّا تعليم ديده و منضبط ، اختيار را به دست گرفت . الگوى سوم حكومتهاى هندى دستنشاندهء اروپايى بود . دوپليكس آفرينندهء اين سياست بود كه دوبوسى آن را در حيدرآباد پياده كرد . هدف او اين بود كه از مشروعيت و قدرت هندى ، براى نابودى تجارت انگليسىها ، استفاده كند . روش به كار برده شد اين بود كه به حمايت خود از حكمران هندى چنان جنبهء حياتى بدهد كه حكمران هندى ناچار از پيروى از خواستههاى او شود . دوبوسى اين روش
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: روميلا تاپار
ص١٠٤